”Бүс ба зам өчигдөр, өнөөдөр, маргааш” баримтат кино нээлтээ хийлээ. “Найрамдал 70” хүндэтгэлийн тоглолт боллоо. “Монголын мэдээ” 90 нас хүрлээ. Хятад анагаах ухааны соёлыг НҮБ-ын олон улсын ордонд дэлгэв. Шинэ оюутнуудын улсдаа өргөсөн бэлэг ийм байна. Да Шин нисэх онгоцны буудал хүрэх галт тэрэг нэвтэрлээ. БНХАУ байгуулагдсан өдөр цэргийн парад зохион байгуулна. Да Шин олон улсын нисэх онгоцны буудал ашиглалтад оров. Монгол Улс, БНХАУ-ын харилцаа хамгийн сайн үе шатандаа байна. Ш.Эгшиг: Амьд хэлэнд түүхэн хэлний материал ихээр хадгалагдаж байдаг. Баярын жагсаалд15 мянган цэрэг оролцоно. Хөдөө тосгон, хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллаж буй ажилчдад мэндчилгээ дэвшүүллээ. Хоёр улсын ирээдүйн зам дардан байна. Хятад-АСЕАН-ы үзэсгэлэн болж байна. Ши Жиньпиний БНИУ-д хийх төрийн айлчлал эхэллээ. Хятад, Америкийн эдийн засаг, худалдааны уулзалт зохионо. Хайнань Хайвэн гүүр албан ёсоор ашиглалтад орлоо. Ши Жиньпин Европын гурван улсад төрийн айлчлал хийнэ. Ши Жиньпин дарга захидлын хариу илгээв. Биет бус соёлын өвийн хөгжлийг дэмжиж байна.

Дэлхийн өв Юньнань дэх Лижян эртний хот

Дэлхийн өв Юньнань дэх Лижян эртний хот

1997 оны 12-р сарын 03-нд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хороо санал нэгтэйгээр Юньнань дэх Лижян эртний хотыг Дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулахыг зөвшөөрөв.

Лижян нь Жиншаа голын дээд хэсэгт оршдог бөгөөд эртний түүхтэй, үзэсгэлэнт байгальтай эртний Цян үндэстний удам угсаа, Наси үндэстний уугуул нутаг юм. Эртний Лижян хот нь далайн түвшнээс дээш 2400 метрийн өндөрт оршдог. Энэ нь Хятадын түүх соёлын алдартай хотуудын нэг болох бөгөөд Лижян Наси өөртөө засах шяний төв хот, үндэсний байгалийн үзэсгэлэнт газар юм.

Эргэн тойрон уулс, гол мөрөнд хүрээлэгдсэн Лижян хот нь домогт өгүүлснээр бол том бэхний чулуу шиг харагддаг тул "Даянь хотхон" гэж нэрлэсэн гэдэг. Нэгэн цагт мартагдсан "Эртний Наси вант улс"-ыг эрт дээр үеэс хүн төрөлхтөн нутаглаж байсныг хүмүүс түүхийг судлан үзэв. Өнөөгийн эзэд болох Наси хүмүүс бол өмнө зүгт нүүж ирсэн эртний Цянчуудын үр удам юм. Хэдэн мянган жилийн урт жилүүдэд тэд шаргуу хөдөлмөрлөж, өөрсдийн гэсэн сайхан гэр  байшингаа барьжээ.

Энэ нь Юньнань, Сычуань, Төвөдийн зам тээврийн гол замд оршдог. Эрт цагт ажил хэргийн аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа байнга явагддаг нь нутгийн ард түмний хөгжил цэцэглэлтийг ахиулан тун удалгүй алдартай зах, чухал хот болсон юм. Сүн гүрний сүүлч, Юань гүрний эхэн үеэс Лижян хотын бүтээн байгуулалт эхэлсэн гэж ерөнхийд нь үздэг. Манай эриний 1253 онд Хубилай хаан (Юань Шизу) Далиг эзлэхээр өмнө зүгт явахдаа нэгэнтээ энд цэргээ байрлуулж байжээ. Үүнээс хойш Чин гүрний эхэн үе хүртэл таван зуу шахам жилийн турш Лижян нутаг нь Наси Му овгийн өвөг дээдсийн болон Му овгийн ноёдын (1382 онд байгуулагдсан) удамшлын эрхшээлд төв удмын харьяанд байсан юм. Энэ үед Юньнань даяар аялсан Мин гүрний газарзүйч Сюй Сякэ (1587--1641) "Юньнань руу аялсан өдрийн тэмдэглэл"-дээ Лижян хотыг " хувийн байшингууд үргэлжлэн, хавтанцар байшингууд шатлан харагдана" гэж тодорхойлсон байдаг. Мин гүрний сүүлчийн үед эртний хотод 1000 гаруй оршин суугч байсан нь хотхоны бүтээн байгуулалт нэлээд том болсныг харуулж байна.

Лижян хотын хойд зүгээс харахад энэ нь тэнгэрт сүндэрлэх Хаш Луу Цасан уул бөгөөд байгаль нь сүр жавхлантай байдаг. Ардын дуунд "Нэг ууланд дөрвөн улирал байдаг ч арван бээрийн өдөр өөр" гэж дуулдаг билээ. “Амьтан, ургамлын эрдэнэсийн сан” гэгддэг энэ газар мөн л байгалийн асар том усан сан юм.

Лижян хотын өнгөт чулуугаар хучигдсан эртний гудамжнуудаар алхаж, Жэньбэй худалдааны төв болох гудамжаар тэнүүчилж явахад та гол мөрний урсгал, голын эрэг дээр бургас унжганан, байшингийн урд буюу хойд талын гүүрийг харах болно. Байшингууд, гудамж, гудмаар тоо томшгүй олон гол горхи урсан, байшингийн эргэн тойронд хана дундуур эргэлддэг. Эдгээр тунгалаг горхи бүгд хотын хойд хэсэгт орших Шяншань уулын бэл дэх Юйцюань булгаас эхтэй байна.

Эхний жилүүдэд Байма Лонтан болон газар доорх рашаан дээр түшиглэн хотод баригдсан олон худаг, булаг шанд одоо ч байсаар байна. "Нэг цөөрөм, нэг худаг, гурван цөөрөм" буюу нэг цөөрөмд урсах ус, хоёр цөөрөмд хүнсний ногоо угаах, гурван цөөрөмд хувцас угаалгын газар гэх мэт ус ашиглалтын аргыг хүмүүс бий болгосон байдаг. Цэвэр усны дарааллаар доошилдог нь шинжлэх ухаан, эрүүл ахуйн аль алинд нь нийцдэг байна. Мөн оршин суугчид гудамж талбайгаа усаар угаадаг бөгөөд голын урсгалыг хааж, шлюз бөглөж байвал ус нь шифер хучилтаас хальж доошоо урсдаг нь бохирыг угааж, захыг цэвэрхэн байлгадаг билээ.

Уул устай ойр орших Лижян Даянь хотхонд бүслэгдсэн өндөр хот, задгай өргөн чөлөө байхгүй ч үзэсгэлэнтэй, энгийн бөгөөд байгалийн зохицлыг харуулдаг. Тус хотхоны барилгууд нь газар нутаг, урсах уснаас шалтгаалж өгсөж уруудсан байдаг бөгөөд хүмүүс мод, чулуу, шороогоор үзэсгэлэнтэй, стандарт орон сууц барьж, Хань, Бай, Төвөд зэрэг орны уламжлалыг нэгтгэн өвөрмөц хэв маягийг бүрдүүлжээ. Орон нутагт хамгийн түгээмэл нь "Гурван дөрвөлжин нэг хана" маягийн байшингууд, өөрөөр хэлбэл үндсэн өрөө, жигүүрийн өрөө, ханаар хүрээлэгдсэн гурван талт хашаа юм. Өрөө бүр гурван өрөө, хоёр давхар байж, урагшаа харсан гол өрөө нь ахмадынх бөгөөд зүүн болон баруун талын өрөөнүүдийг ихэвчлэн залуу үеийнхэн ашигладаг. Ихэнх байшингууд нь хоёр хонгилоос цухуйсан дээврийн дор байх бөгөөд загасны хэлбэртэй юм уу навчис хэлбэртэй модоор чимэглэсэн байдаг. Үүнийг "өлгөх загас" гэж нэрлэдэг. Хашааны олон үүдний байшинг гоёмсог сийлбэртэй, хашаандаа хайрга чулуу, хавтанцар, хавтангаар хучигдсан байдаг. Урд танхим нь ерөнхийдөө зургаан тортой хаалга, цонхтой. Цонхны голд сийлсэн сийлбэрийн дийлэнх нь жилийн дөрвөн улирлын цэцэг буюу өлзий шувууд, амьтад юм. Танхимын урд талын ихэнх дээвэр нь харьцангуй өргөн байдаг нь үйл ажиллагаа явуулах дулаан, тав тухтай орчин юм.

Лижяны Наси ард түмэн бичиг сургаалийг үргэлж чухалчилсаар ирсэн бөгөөд тэдний олонх нь яруу найраг, хөгжим, уран бичлэг, уран зураг зэрэгт сайн юм. Эртний хотын баяр наадмуудаас шөнөжин үргэлжилдэг ардын дуу, бүжиг, нутгийн дуурь тоглохоос гадна сонирхогчдын тоглодог “Наси эртний хөгжим” хамгийн алдартай юм. Тэдгээрийн дотроос "Байшаа сайхан хөгжим" нь дуу, бүжиг, хөгжмийг нэгтгэсэн том хэмжээний сонгодог хөгжмийн иж бүрдэл бөгөөд "амьд хөгжмийн чулуужсан" гэгддэг. Лижян "Дунжин хөгжим" нь эртний Бомбын шашны хөгжмөөс гаралтай. Энэ нь олон жилийн турш алдагдсан Төв газруудын шүлэг, дуурийг хадгалсан байдаг. Лижян Наси эртний хөгжим Европын олон оронд уригдан, үзэгчид халуун дотноор хүлээн авч, сайшааж байна. Хамтлагийн гишүүдийн дийлэнх нь настай хүмүүс байдаг тул тэднийг "Наси ахмадуудын хамтлаг" гэж ч нэрлэдэг билээ.

Дэлхийд алдартай Лижян хотын ханын зургууд нь эртний хот болон түүний эргэн тойрон дахь 15 сүм дуганд тархсан байдаг. Мин, Чин гүрний үеийн эдгээр ханын зургууд нь янз бүрийн шашин шүтлэг, шашны урсгалыг нэгтгэж, зэрэгцэн оршиж байсан гайхалтай онцлогтой юм. Лижян хотын Байшаа тосгоны Дабаожи ордонд хадгалагдаж буй "Хязгааргүй урт наслалтын Татагата" хэмээх том хэмжээний ханын зураг нь Хятадын Буддизм, Төвөдийн Буддизм, Бомбын шашны олон зуун бурхад, Буддагийн хөшөөг нэгтгэж, Наси үндэстний шашин соёлын онцлогийг тусгасан байдаг.

"Дунба бичиг" хэмээх зураг нь одоог хүртэл Лижянд уламжлагдаж байгаа дүрст үсэг болно. Наси үндэстний өвөг дээдсийн Дунба шашны судрыг бичихэд ашигладаг энэхүү өвөрмөц бичиг нь дэлхий дээрх цорын ганц амьд зургийн пиктограф юм. Өдгөө Хятад болон Европ, Америкийн зарим орны номын сан, музейд Наси үндэстний олон мянган жилийн гайхамшигт түүх, соёлыг тэмдэглэсэн Дунба судар 20 мянга гаруй боть хадгалагдаж байна. Тэдгээрийн дотроос "Жяо Мо" хэмээх Дунба бүжгийн партитур нь олон арван эртний хөгжим, бүжгийн урлагийн дунд нэн ховор, нандин баримт бичиг юм. Эртний Наси үндэстний "нэвтэрхий толь" гэгддэг Дунба судар нь Наси үндэстний түүх соёлыг судлахад ихээхэн ач холбогдолтой юм.

Найруулагч:Ш.ЦОГЗОЛМАА
Эх сурвалж:cctv.com
Мэдээ үзсэн:261
Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. Мэдээлэл хуулбарлах хориотой