Монгол улс бол Хятад улстай хамгийн урт хуурай газраар хиллэдэг хөрш орон юм. Сүүлийн жилүүдэд "Бүс ба Зам"-ын хамтын бүтээн байгуулалтыг тасралтгүй ахиулан, Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридорын бүтээн байгуулалтыг хийснээр хөрш зэргэлдэж соёлоороо ойлголцон Хятад, Монгол хоёр орон эдийн засгийн харилцаагаа бэхжүүлсээр ирсэн. Худалдааны хамтын ажиллагаа, соёлын солилцоо, харилцан суралцах Хятад улсын хойд хэсгийн нээлттэй түвшин улам дээшилсээр байна.

Эдийн засаг, худалдааны солилцоо "өргөн" байснаар "ухаалаг" болж өөрчлөгдөв

Хятад, Монголын эрчим хүчний чухал суваг болох ӨМӨЗО-ны Ганцмод боомтод Монголоос орж ирж байгаа нүүрсээ бүрэн ачсан жолоочгүй автомашинууд ар араасаа эгнэн гаалийн ухаалаг шалган нэвтрүүлэх цэгт хяналт шалгалтаа автоматаар хийж дууссаны дараа 30 секундын дотор барааг гаргахын тулд хөндлөвчийг өргөтгөсөн байна.

Энэ суваг нь Хятадын анхны хил дамнасан жолоочгүй тээврийн суваг бөгөөд хоёр чиглэлд дөрвөн эгнээтэй, нийт 6.19 километр урттай. Жолоочгүй хил дамнасан тээврийн хэрэгсэл нь 35 тоннын даацтай хоёр стандарт чингэлэг тээвэрлэх хүчин чадалтай бөгөөд ажлын бүтээмж нь жилийн турш ажилладаг энгийн давхар чиргүүлтэй тээврийн хэрэгслээс 6.4 дахин их юм.

Ганцмод боомтын удирдлагын хорооны дэд захирал Хичээлт:

- Шинжлэх ухаан, технологи хөгжихийн хэрээр хил дамнасан тээврийн хэлбэрүүд улам бүр төрөлжиж, Хятад, Монгол хоёр улсын боомт нээх, гаалийн бүрдүүлэлт, ачаа тээшийг нэвтрүүлэх чадвар чанар, тоо хэмжээгээр дээшлэв.

Боомтын шинэ өөрчлөлт нь Хятад, Монголын эдийн засаг, худалдааны хамтын ажиллагааны шинэ уур амьсгалыг харуулж байна. Хятад, Монгол хоёр улс худалдааны бүтцийн хувьд харилцан бие биенээ маш сайн нөхдөг улс бөгөөд Хятад улс Монголоос ашигт малтмалын нөөц болон бусад задгай түүхий эд импортолдог бол Монгол улс Хятадаас өдөр тутмын хэрэгцээний болон аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг их хэмжээгээр импортолдог. Олон жилийн турш Хятад улс Монголын хамгийн том худалдааны түнш байсаар ирсэн бөгөөд 2023 онд Хятад, Монголын хоёр талын худалдааны хэмжээ 16 тэрбум 590 сая ам.долларт хүрч, өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 36,1 хувиар өссөн байна.

Хятад, Монголын эдийн засаг, худалдааны солилцоонд гарсан шинэ өөрчлөлт үүгээр зогсохгүй. Боомтын гаалийн бүрдүүлэлтийн арга нь "өргөн"-өөс "ухаалаг" болж өөрчлөгдсөн ч худалдааны бүтэц мөн улам баялаг болж байгаа юм.

Даваа гараг бүрийн өглөө хөргөгчний машины монгол жолооч 38 настай н.Биндэръяа Улаанбаатар дахь гэрээсээ гарч, оройдоо Эрээн хот дахь жимс, ногоо, үр тариа, газрын тосны импорт, экспортын парк руу машинаар орж ирдэг. Тэрээр Эрээн хотод нэг хоног саатаж, ажил олгогчийнхоо захиалгын дагуу Хятадын өнцөг булан бүрээс тэргэнцэр дүүрэн жимс, ногоо ачиж лхагва гарагийн өглөө эрт буцаж хүрээд, шинэхэн, шүүслэг жимс, ногоог Улаанбаатар супермаркетуудын лангуун дээр гаргадаг. Тэрээр ажлын энэхүү хэв маягаа олон жил баримталсаар иржээ.

- Хятадын шинэ соргог жимс ногоонууд монголын хоолны ширээг гэрэлтүүлж байна. Энэ нь намайг "махан идэштэн"-"Хамаг идэштэн" болгож, биеийг маш сайн эрүүл байлгадаг гэж н.Биндэръяа байртайхан хэлж байлаа. Түүнд бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг Хятадын компани Монголын 40 гаруй супермаркет, захтай хамтын ажиллагааны харилцаа тогтоожээ.

100 мянга хүрэхгүй хүн амтай Хятадын хилийн жижиг хот болох Эрээнхот монголчуудын өдөр тутмын хэрэглээний 70 гаруй хувь, жимс, хүнсний ногооны 80 гаруй хувийг эндээс импортолдог. Эрээн хотын Гаалийн газар 2018 онд Хятад, Монголын хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний "ногоон суваг"-ийг нээснээс хойш олон нэр төрлийн жимс, хүнсний ногоо монгол түмнийхээ хоолонд тасралтгүй нийлүүлэгдэж байна.

Энэ оны эхний гурван улиралд Эрээнхот боомт 112,300 тонн жимс, хүнсний ногоо экспортолсон нь өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 33,51 хувиар нэмэгджээ. Барааны үнэ 428 сая юань болж, өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 183.68 хувиар өссөн байна. Эдгээр тоо Хятадын эрэг орчмын аль ч боомтын хувьд өчүүхэн байж болох ч 3.45 сая хүн амтай Монгол Улсын хувьд асар их ач холбогдолтой юм.

Жимс жимсгэнэ, хүнсний ногооноос гадна, автобусаар төлөөлүүлсэн "Хятадад үйлдвэрлэсэн" олон тооны бүтээгдэхүүн экспортоо хурдасгаж, уул ус гол мөрнөөр дамжин Монголд орж ирж байгаа нь Хятад, Монголын эдийн засаг, худалдааны хамтын ажиллагаа тасралтгүй гүнзгийрч байгааг харуулж байгаа юм.

Нийслэл Улаанбаатар хотод БНХАУ-аас оруулж ирдэг автобус иргэдийн зорчих дуртай нийтийн тээврийн хэрэгсэл болжээ. 2020 оноос хойш Улаанбаатар хотод БНХАУ-д үйлдвэрлэсэн хоёр давхар цахилгаан автобус, энгийн цахилгаан автобусууд ээлж дараалан орж ирж, иргэдийн таашаалд нийцэж байлаа. Машин доторх орон зай их, суудал засал чимэглэл нь тансаг байдаг нь Хятад автобусанд суух дуртай шалтгаануудын нэг юм. Эдгээр тээврийн хэрэгсэл нь хотын автобусны хомсдолыг эрс багасгаж, иргэд зорчиход хялбар болгосон гэж Улаанбаатар хотын иргэн Эрдэнэтуяа хэллээ.

 Юйтун машин тээврийн хэрэгслийн Төв Азийн ерөнхий менежер бөгөөд Монголын компанийн менежер болох Ли Хайфэн:

- Улаанбаатар хотын өвөл урт, хүйтэн цаг агаар нь нийтийн тээврийн үйлчилгээнд олон бэрхшээл авчирдаг бөгөөд орон нутагт автобусны ерөнхий гүйцэтгэлд илүү өндөр шаардлага тавьдаг.

- Монголд нийлүүлэгдэж буй тээврийн хэрэгсэлд хүйтэнд тэсвэртэй 15 төрлийн тохиргоогоор тоноглогдсон бөгөөд тээврийн хэрэгслийн хүйтэнд тэсвэртэй, дулаахан үзүүлэлтийг сайжруулахын тулд тоормос, удирдлага, зорчигчийн хаалга зэрэг системийн гол бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд хүйтэнд тэсвэртэй арга хэмжээг ашиглаж, тээврийн хэрэгслийн ашиглалтын нөлөөллийн хүнд нөхцөлд тэсвэрлэх чадвартай байх зэрэг талд анхаарсан байна.

“Сувгийн эдийн засаг”-аас “аж үйлдвэрийн эдийн засаг” руу шилжив

Хятадын хилийн бүс нутаг орон нутгийн онцлог, давуу талдаа тулгуурлан дээд зэрэглэлийн нээлттэй тавцан байгуулж, хилийн онцлогтой орчин үеийн аж үйлдвэрийн системийг байгуулж байгаа дашрамд Хятад, Монголын хил ч мөн адил энэ талд анхаарлаа хандуулж байгаа юм.

Хятад-Монголын хил орчмын өргөн уудам говь элсэн цөлд олон шат дамжлага, экскаватор архиран, барилгын ажилчид хөлсөө урсгаж, хөл хөдөлгөөн ихтэй дүр зургийг харуулж байлаа. Энэ нь Хятад-Монголын Эрээнхот-Замын-Үүдийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийн бүтээн байгуулалтын талбай юм. Энэ нь ашиглалтад орсны дараа Хятад болон хөрш орнуудын хамтран байгуулсан хил дамнасан эдийн засгийн хамтын ажиллагааны гурав дахь бүс юм.

Худалдааны яамны харьяа Үйлчилгээний худалдааны судалгааны хүрээлэнгийн захирал Ли Жюнь:

- Хятад, Монголын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийг байгуулснаар Хятад, Монголын худалдаа, ложистик, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал, үйлчилгээ болон бусад салбар дахь ажил хэрэгч хамтын ажиллагааг түргэсгэж, "сувгийн эдийн засаг"-ийг "аж үйлдвэр" болгон хувиргажээ. Эдийн засаг, Хятад, Монголын найрсаг хамтын ажиллагаа болох төлөвтэй байна .

Саяхан Бээжинд Хятад, Монголын Эрээнхот-Замын-Үүдийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих хурал болж, Хятад, Монголын аж ахуйн нэгжүүд нийт 4 тэрбум 320 сая юанийн гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Хөрөнгө оруулалтыг дэмжих чуулганд оролцохоор Монголын BARS группийн ТУЗ-ийн дарга н.Амарбаатар Бээжинд тусгайлан хүрч хуралд оролцов. Цаашид монгол үхэр, хонины махыг боловсруулж, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсээр дамжуулан Хятадын зах зээлд гаргахаар төлөвлөжээ.

Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийн бүтээн байгуулалтаас холгүй орших Эрээнхотын хилийн худалдааны бүсэд газар дээр нь боловсруулах үйлдвэр ид өрнөж байна. Хилийн худалдааны бүс дэх боловсруулах үйлдвэрүүдэд монгол угаасан ноолуур ачсан машинууд эмх цэгцтэй нэвтэрчээ. Удахгүй эдгээр ноосыг ноолууран тансаг бүтээгдэхүүн болгох болно.

Эрээн хот нь Хятад, Монголын хуурай замын хамгийн том боомт болохын хувьд "сувгийн эдийн засаг"-аас "аж үйлдвэрийн эдийн засаг"-ийн өөрчлөлт, хөгжлийг хэрэгжүүлэхээр шаргуу ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар Эрээнхот боомтод хөрсөн дээр боловсруулсан бүтээгдэхүүнүүд нь угаасан самнаагүй ноолуур, маалингын үр, үхрийн хөлдөөсөн ястай мах зэрэг гурван төрөлд төвлөрч, тогтмол үйл ажиллагаа явуулж байна. Эрээн хотын гаалийн статистик мэдээгээр, энэ оны эхний долоон сарын байдлаар Эрээн хотын хилийн оршин суугчид хоорондын худалдааны хэмжээ 400 сая юанийг давж, өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 1.34 дахин нэмэгдэж, тэдгээрийн дотор буух боловсруулах загварын гүйлгээний хэмжээ 388 сая юаньд хүрч, 97.5 хувьд хүрсэн байна.

Түүнчлэн Монгол улстай зэргэлдээ орших БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны олон газар боомт болон хойд нутгийн зохицуулалттай хөгжлийг ахиулж, эдийн засгийн төлөвлөлтийг оновчтой болгож, боомтын эдийн засгийн хөгжлийг түргэсгэж байна. ӨМӨЗО-ны эдийн засгийн салбарын мэргэжилтэн Гай Жы-И:

- Сүүлийн жилүүдэд Өвөр Монгол орон боомтын эдийн засгийн шинэ хэв маягийг бүрдүүлж, Хөх хот, Бугат, Ордос, Улаанцав зэрэг хотын боомттой хамтран ажиллаж, Улаанцав хот нь Эрээн хотын боомттой хамтран ажиллаж, Ганцмод болон бусад боомтууд нь Баяннуур хот Алшаа аймагтай бие биенийхээ давуу талыг нөхөж, эрчим хүчний нөөцийн импорт, боловсруулалтын баазыг бүрдүүлэн, Хөх хот, Улаанхад хот болон бусад газруудыг улсын хил дамнасан цахим худалдааны иж бүрэн туршилтын бүс болгон баталж, Хөх хот, Ордос хот болон бусад газар иж бүрэн баталгаат бүсийг байгуулж, "сувгийн эдийн засаг"-ийг "аж үйлдвэрлэлийн эдийн засаг" болгон хувиргах ба хөгжүүлэхийг цаашид дэмжих болно.

08-р сарын 20-ны өдөр "Умард зүгт нээгдэх үндэсний эдийн засаг худалдааны 2-р яармаг"-т Монголын Дорно дахины аймаг болон ӨМӨЗО-ны Хөлөнбуйр хот болон Хянган аймаг, Монголын Төв аймаг болон Өвөр Монголын Хянган аймаг, Монголын Өвөр Хангай аймаг болон Өвөр Монголын Алшаа аймаг нөхөрсөг харилцаатай хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурснаар тэд тус тусын давуу талаа бүрэн дүүрэн ашиглаж, эдийн засгийн солилцоо хамтын ажиллагаагаа улам бэхжүүлэх болно.

"Сайн хөршүүд" "сайн найзууд" болов

Улаанбаатар хотоос ирсэн н.Батмөнх Эрээн хот боомтын үүдний танхимд ачаа тээшээ үүрээд гаальд орохоор оочирлож зогсоно. Бэй Дайхэ хотод хүрч далай харж, дараа нь Бээжингийн Хааны ордноор аялан, Хятадын урт цагаан хэрмээр авирч, аялах замдаа хятад хоол амтлах нь түүний аяллын гол зорилго аж. Тэрээр:

- Хятадад хийх аялал Монголчуудын дунд маш их алдартай. Би Хятадад олон удаа аялж, Ханжөү, Шиань, Хайнань зэрэг орноор явж байсан. Тээврийн хэрэгсэлд тохиромжтой, зорчих зардал харьцангуй бага учир Хятад улс руу аялах нь Монголын олон хүний хамгийн түрүүнд хийх сонголт болсон байна.

Хятад улс ч мөн адил Монголын жуулчдад илүү сайн худалдан авалт, аялал, хэрэглээний туршлагыг олгохоор шаргуу ажиллаж байна. Бээжин зэрэг хотуудын алдартай газруудад Монголоос ирсэн жуулчид Alipay+ (Alipay хил дамнасан төлбөрийн программ) үйлчилгээг ашиглан QR код уншуулж, шинэ программ татаж авахгүйгээр орон нутгийн иргэд шиг худалдан авалт хийх боломжтой бөгөөд ингэснээр хилийн чанад дахь хэтэвчээр Хятадад хийсэн худалдан авалтын төлбөрийг төлөх боломжтой.

Эрээн хотын Вэйвэй аялал жуулчлалын агентлагийн дарга Ван Вэй:

- Хятадын өндөр чанартай, баялаг аялал жуулчлалын нөөц нь Монголын жуулчдын сонирхлыг ихээхэн татаж байна. Энэ жилээс тус аялал жуулчлалын агентлаг Монголын 100 гаруй аяллын бүлгийг хүлээн авчээ. 10-р сарын 14-ний байдлаар Эрээн хот боомтоор орж гарсан хүний тоо 2 сая удааг давжээ.

Хятад, Монгол хоёр орон зөвхөн аялал жуулчлалын салбарт төдийгүй газарзүйн өвөрмөц давуу талаа ашиглан анагаах ухаан, эрүүл мэнд, экологийн байгаль орчныг хамгаалах, боловсрол, соёл зэрэг олон салбарт хамтын ажиллагаагаа тасралтгүй өргөжүүлэн, хоёр орны ард түмний амьжиргаа, сайн сайхан байдлыг дээшлүүлж, хоёр орны ард түмний харилцааг дэмжиж банйа.

Жил бүрийн хаврын улиралд Хятад, Монголыг хамарсан хэд хэдэн томоохон элсэн шуурга үргэлжилдэг бөгөөд цөлжилттэй тэмцэх нь Хятад, Монголын нийтлэг сорилт болоод байгаа юм. Энэхүү сорилтыг даван туулахын тулд өнгөрсөн жил Улаанбаатарт Хятад, Монголын цөлжилтөөс урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх хамтын ажиллагааны төв нээлтээ хийсэн бөгөөд Хятад, Монгол хоёр тал хэд хэдэн хүчин чармайлт гарган Зүүн хойд Азийн элс, шороон цаг агаарын аюулыг бууруулж, Монголын тэгш өндөрлөгт экологийн аюулгүй байдлын хамгаалалтын хаалт байгуулахыг хамтран дэмжхээр тохиролцов.

Цөлжилтөөс урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх хамтын ажиллагаагаа эрчимжүүлэх нь Хятад, Монгол хоёр орны удирдагчдын тохиролцсон чухал зөвшилцөл бөгөөд хоёр орны хамтын ирээдүйтэй хамтын нийгэмлэгийг байгуулах бодит практик юм. Хятад-Монголын цөлжилтөөс урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх хамтын ажиллагааны төвийг байгуулсан нь Монгол Улсад 1 тэрбум мод тарих төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхэд нь тус дэм үзүүлж буй томоохон арга хэмжээ бөгөөд энэ нь Хятад улсын "найрсаг, чин сэтгэлэсээ түнш орондоо хандаж, харилцан ашигтай, хүртээмжтэй хөршүүдтэйгээ нөхөрсөг харицаж байх" дипломат бодлогыг харуулж байгаа юм.

Төрөлхийн катаракт өвчнөөр Хятад улсад эмчлүүлээд дөнгөж эдгэрсэн Улаанбаатар хотын иргэн Соёлт Монгол улсдаа буцаж хүрээд супермаркетад ажилд амжилттай оржээ. Өвчнөөс шалтгаалж ажилд орох нь түүнд ер бодошгүй зүйл байлаа.

Соёлт төрөлхийн катаракт өвчнөөр өвчилсөн бөгөөд сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд түүний хараа эрс муудсан нь өдөр тутмын ажил, амьдралд нь нөлөөлсөн байна. Энэ жил Өвөр Монголд 16 хүн нүдний болор өвчнөөр ирж эмчлүүлж, үнэ төлбөргүй нүдний хагалгаа хийлгэсэн байна.

Соёлт:

- “Бүс ба Зам-гэрэлт аялал” аян надад гэрэл гэгээгээ эргүүлэн олж авах боломжийг олгосон юм. Надад тусламж үзүүлсэн бүх хүмүүс болон Хятад улсад маш их талархаж байна.

2019 онд БНХАУ, Монгол Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойг тохиолдуулан "Бүс ба Зам-гэрэлт аялал" Монгол цэргийн ажиллагааг Улаанбаатар хотноо эхлүүлсэн юм. Хятадын эмнэлгийн ажилтнууд сүүлийн таван жилийн хугацаанд Монголын 1000 гаруй хүний нүдний хараа сэргээх хагалгааг үнэ төлбөргүй хийсэн нь Монголын ард түмний талархлыг хүлээсэн юм.

Монгол Улсын нүдний эрүүл мэнд, эмнэлгийн тусламж үйлчилгээний түвшинг дээшлүүлэхэд туслах зорилгоор 2023 онд ӨМӨЗО-ны Улаан загалмай нийгэмлэг, Вэньжөүгийн Анагаах Ухааны Их Сургуулийн Харъяа Нүдний Эмнэлэг, Монголын Улаан Загалмай Нийгэмлэг хамтран "Монголын Оптометрийн сургалтын төсөл"-ийг таван жилийн хугацаатай хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа бөгөөд Монголын 50 эмчийг системтэй оптометрийн сургалтад хамруулах болно.

Энэ удаагийн сургалтад Монгол Улсын хоёрдугаар эмнэлгийн нүдний эмч Хишигдүүрэн хамрагдаж байна. Өнгөрсөн оны арванхоёрдугаар сард тэрээр Хятадад дөрвөн долоо хоногийн боловсролын сургалтад хамрагдсан юм. Тэрээр Монгол улсаа буцаад сурсан мэдлэг, арга барилаа практик ажилд ашигласан байна. Тэрээр :

- Хятад улсад би эмнэлзүйн дэвшилтэт технологид суралцаад зогсохгүй Хятадын оптометрийн судалгааны хамгийн сүүлийн үеийн үр дүнгүүдтэй танилцсан. Эдгээр нь миний цаашдын ажилд бат бөх суурийг тавьсан юм.