Ìîíãîë ìîðèíû ýðõýñ á¿õíýýñ ìîíãîë óðëàã àìèëàí óðãàæ áàéäãèéí ó÷ðûã, ìîíãîë óðëàãèéí ñ¿íñ íü ìîíãîë ìîðèíîîñ õèéìîðü àâäãèéí ¸ñûã ìîíãîë õ¿í, ìîíãîë ìîðü õî¸ð ë á¿ðýí ä¿¿ðýí ÿðüæ ÷àääàã. Õ¿í, äóóíû ñîíãîäîã íýã “Õ¿ëýã” ÿðüæ áàéíà.

- Ìîíãîë õ¿íèé õèéìîðü áîëñîí ñàéõàí õ¿ëãèéí òóõàé äóó èõ áàéäàã. Ñ¿¿ëèéí ¿åèéí äóóíóóäûã õàðàõàä íýð çààñàí, ç¿ñ çààñàí ìîðèíû äóó èõ ãàð÷ èðæ áàéíà. Á¿ãä õýí íýãýí óÿà÷èéí, õýí íýãýí õ¿íèé ººðèéíõ íü íýð ñ¿ðèéã ãàðãàñàí, òýð õ¿ëýã ìîðèíû ãàëáèð øèíæèéã ãàéõóóëñàí, òýðèéã ìàãòàí äóóëñàí òèéì á¿òýýë¿¿ä èõýíõäýý ãàðäàã áîëñîí. Òýð àðãà ÷ áàéõã¿é. Õ¿ì¿¿ñ ººðèéíõºº õ¿ëýãò àìèí õàéðòàé áîëîõîîð ò¿¿íäýý çîðèóëæ, ÿðóó íàéðàã÷àà äàãóóëæ àâàà÷èæ, ñîäîí øèíæ òýìäýã á¿õ ç¿éë¿¿äèéã íü øèíãýýæ á¿òýýë õèéëãýäýã áàéíà. Åð íü Ìîíãîëûí á¿õ õ¿ëã¿¿äýä çîðèóëñàí íýã á¿òýýëòýé áîëáîë ÿàñàí þì áý ãýäãèéã õºãæìèéí çîõèîë÷ Ï¿ðýâñ¿ðýí áèä õî¸ð ÿðèëöñàí þì. Èíãýýä ýíý ø¿ëãèéã õèéñýí õýìýýí “Õ¿ëýã” äóóíû ¿ãèéã áè÷ñýí, ÌÓÑÒÀ, ÿðóó íàéðàã÷ Ó.Ï¿ðýâñ¿ðýí ÿðèëàà.

ÌÓÑÒÀ, õºãæìèéí çîõèîë÷ Á.Ï¿ðýâñ¿ðýí

Çóíû äýëãýð íîãîîí äýíæ äýýð

Ç¿ñ ç¿ñìèéí õ¿ëã¿¿ä íàð àìòëàí ¿¿ðñýíý

Çóðõàéí ãàðààíû ¿ç¿¿ðò òóã ºðãºí óóõàéëàõàä

Çóë öî÷îîæ õ¿ëã¿¿ä ìîíãîë íààäìûã ýõë¿¿ëíý

Ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñýý ìîðü ãýäýã àìüòíûã ø¿òýæ èðñýí. Ìîíãîë ýð÷¿¿ä ìîðèí õèéìîðüòîé ãýæ ÿðüäàã. Ìîíãîë òºðèéí ñ¿ëäýä ìîðèí ýðäýíèéã çàëæ, ìîíãîë íààäàì õ¿ðòýë ìîðèí óðàëäààíààð ýõýëäýã. Òèéì áîëîõîîð ìîíãîë õ¿íèé õèéìîðü çîëáîîíû àìèí ñ¿íñ áîë ìîðèí ýðäýíý áàéäàã ó÷ðààñ ìîðèî äóóëæ, ìîðèî ìàãòñàí ÿðóó íàéðãóóä ìàø èõ áàéäàã. “Õ¿ëýã” äóó ÷ ìºí èíãýæ òºðñºí áàéäàã.

- Ìîðèéã ìàíàé Ìîíãîë÷óóä ýðäýíýò ñàéõàí õ¿ëýã, ìîëîð ýðäýíý ãýõ ìýòýýð îëîí ñàéõàí ç¿éëñýýð íýðëýäýã. Èíãýýä /øèíýýð òºðºõ/ äóóíûõàà ÿðóó íàéðàã÷èä ñàíàë òàâüñàí. ßàãààä ãýõýýð õ¿í îëîí äóó õèéãýýä, îëîí äóóíû àðä ãàðààä èðýõýýðýý ÿìàð íýãýí ýðýëõèéëýë ð¿¿ îðäîã þì áàéíà. Ǻâõºí ìîðèíû äóóí äýýð ÿìàð íýðøèëòýé äóóíóóä áàéõ âý, ÿìàð àÿ àÿëãóóòàé äóóíóóä áàéõ âý ãýæ ººðºº ñóäàëæ, ñóäàëãààíäàà ¿íäýñëýæ äóóãàà õèéäýã õýìýýí “Õ¿ëýã” äóóíû àÿûã õèéñýí, ÌÓÑÒÀ, õºãæìèéí çîõèîë÷ Á.Ï¿ðýâñ¿ðýí ÿðèëàà.

̺íõ õºõ òýíãýðýýñ èðäýã, áààòàðëàã ¿åèéí Æàíãàðààñ áóóäàã, òýíãýðëýã áîãä ×èíãèñèéí àäóóíààñ ãàðäàã, ò¿ìýí àäóóíû ìàíëàé áîëæ õîøóóðäàã, ìÿíãàí àìüòíû îòãîí ñ¿íñ èëýðäýã “õ¿ëýã” ýðäýíèéã õ¿íäýòãýí áèøèðäýãã¿é, õàéðëàí ø¿òäýãã¿é, ñýòãýëäýý ñ¿ñýãëýäýãã¿é ìîíãîë õ¿í ãýæ áàéõã¿é áèç ýý. Ñàëõè ç¿ñýõ õóðä, óóë áºõèéëãºäºã îíãîí ñ¿ð, õàÿà õÿçãààðã¿é òîâ÷èëäîã ýðýìãèé çîðèã, àìèà öºëäºã à÷ëàëòàé õ¿ëýã ìîðèéã ãàíö äóóãààð èëýðõèéëäýã, ãàíãàí ýãøãýýð óÿíãàëóóëäàã, ãàëáûí àÿëãóóãààð ìàãòäàã. Òèéìýýñ ìîíãîë ò¿ìíèé àãóó äóó, àëòàí àÿëãóóíóóä “õ¿ëýã” ìîðèîð ìºíõèéí ñýäýâ áîëãîæ, óóë, õàä, óñ ìºðºíòýé㺺 õàìò ìºíõºðäºã.

ÌÓÑÒÀ, õºãæìèéí çîõèîë÷ Á.Ï¿ðýâñ¿ðýí, ÌÓÑÒÀ, ÿðóó íàéðàã÷ Ó.Ï¿ðýâñ¿ðýí нар МУГЖ, дуучин С.Жавхлангийн хамт

Õ¿ëýã ìîðèíû òóõàé õàìãèéí îëîí äóóòàé ¿íäýñòýí áîë ìîíãîë÷óóä. Õ¿ëýã ìîðüä, õàéð ñýòãýëýý èõýðëýí äóóëäàã õîâîðõîí ¿íäýñòýí ìºí ìîíãîë÷óóä. Ãýõäýý òýð ñàéõàí äóóíóóäûã õýí á¿õýí àìèëóóëàí äóóëæ ÷àääàãã¿é. Ìîðèíû äóó äóóëàõàä çîõèñîí õîîëîé ãýæ áàñ áàéäàã áàéíà.

- Äóó÷íû õóâüä õºãæìèéí çîõèîë÷ ìààíü ººðºº ñîíãîñîí. “Öýöýãäýëãýð ãýäýã á¿ñã¿é äóóëñàí, èðæ ñîíñîîðîé” ãýæ íàìàéã äóóäñàí. Äóó÷èí áîëãîíû ººð ººðèéí ãýñýí æàíàð áèé. Öýöýãäýëãýðèéí õóâüä äîòðîî íýã ñàëõèòàé, õîîëîéí òîâ÷ëóóð íü ìîðèíû òºâºð㺺í øèã. Ìîðèíû äóóíóóä äóóëàõàä çîõèñîí õîîëîéòîé äóó÷èí ãýæ íàäàä ñàíàãäñàí. Èõ îëçóóðõàæ áàéñàí. Ýíý äóó ìààíü Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí, ìîðèíä ýëýãòýé ìîíãîë ò¿ìíèé ñýòãýëäýý äóóëæ ÿâäàã, ìîðèí äýë äýýð õèéñýõäýý àÿëæ ÿâäàã èéì ñàéõàí á¿òýýë áîëîîñîé ãýæ áîäîæ ýíý á¿òýýëèéã õèéñýí õýìýýí Ó.Ï¿ðýâñ¿ðýí ÿðèâ.

Äóó÷íàà õýðõýí ñîíãîñîí òóõàé õºãæìèéí çîõèîë÷ Á.Ï¿ðýâñ¿ðýí:

- Öýöýãäýëãýðèéã àíõ îþóòàí áàéõàä íü òàíèëöàæ áàéñàí. Äóóëæ áàéãàà òýð ºíöºã íü ìîðèíû äóó äóóë÷èõìààð þì øèã ñàíàãäàæ áàéñàí. Èíãýýä ýíý äóó÷èíòàé õàìòðàí àæèëëàæ, äóó÷íûã îëîíä òàíèóëæ, îëîí ñàéõàí äóó õèéæ ºãºõ þìñàí ãýæ áîäîæ áàéñàí. ̺í ýíý äóó÷íûã ñîíãîñíû ó÷èð íü ìîðèíû äóóã àðàé ººð ºíö㺺ñ, ººð æàíàðààð äóóëæ áîëäãèéã õàðóóëàõûã ýðìýëçñýí ãýëýý.

- Ýíý æèë áàÿð íààäìûíõàà ºäºðò çîðèóëààä “Õ¿ëýã” äóóãàà ãàðãàæ, àðä ò¿ìíèéõýý õ¿ðòýýë áîëãîõîîð àæèëëàæ áàéíà. “Õ¿ëýã” äóó ìààíü ÌÓÑÒÀ Ó.Ï¿ðýâñ¿ðýí, ÌÓÑÒÀ Á.Ï¿ðýâñ¿ðýí ãýõ õî¸ð Ï¿ðýâñ¿ðýí àõûí ìààíü ¿ã, àÿëãóó þì õýìýýí “Õ¿ëýã” äóóã äóóëñàí äóó÷èí áóþó Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé äóó á¿æãèéí “Ò¿ìýí Ýõ” ÷óóëãûí äóó÷èí ×.Öýöýãäýëãýð ñýòãýãäëýý õóâààëöëàà.

Ìîíãîë Óëñûí äóó õºãæèìä ìîðüòîé õîëáîãäîõ óðëàã õàí ñóóäàëä ñààòàæ, ýñ á¿õýíä íü íýâ÷èæ áàéäàã àæ. Ãîöëîë, õîñëîë, íàéðàë, ÿçãóóð óðëàã, îð÷èí ¿åèéí ãýõ ìýò á¿õèé ë õýëáýð æàíàðò íü ìîðü èëýðäýã. Ãýõäýý ¿ãèéí ìýäðýìæ, öîãëîã àéçàì, ñýòãýëèéí íýâ÷èëò, õºãæìèéí óÿíãàëàã òàë, äóóëàõóé çýðýã îíöëîã íü ìîðèéã çóðàãëàæ, õ¿í÷èëæ, ñàõèóñ áîëãîí ìîðèíû òóõàé óðàí äóóíû øèíý íýãýí òýíãýðèéã íýýëýý ãýõýä àõäàõã¿é.

Дуучин Ч.Цэцэгдэлгэр

- Ýãøèã ãèéã¿¿ëýã÷èéí ¸ñ ãýæ áàéäàã. Æèøýýëáýë àÿëãóó óðòòàé àðäûí äóó ìàÿãèéí äóó, ýñâýë òàë íóòãèéí ñýäýâòýé äóó õèéå ãýâýë ýãøèã èõòýé, ýãøãýýð òºãññºí á¿òýýë¿¿ä áàéâàë ÿã òóõàéí ø¿ëýãòýý çàõèðàãäààä àÿëãóóíóóä íü ãàðäàã. Òýãýõýýð ìîðèíû òóõàé, ÿëàíãóÿà èéì äàâõèæ áàéãàà õ¿ëãèéí òóõàé äóó õèéâýë èõýíõäýý ãèéã¿¿ëýã÷ýýð õààæ ºãñºí, õàòóó ãèéã¿¿ëýã÷ äýýð íýëýýí òîãëîæ ºãñºí òèéì ø¿ëýã áàéæ, òýð òåìïåä íü îðñîí òèéì àÿëãóóòàé áàéäàã ãýæ Ó.Ï¿ðýâñ¿ðýí ìîðèíû äóóíû ø¿ëãèéí òóõàé ÿðüñàí áîë àÿëãóóíû òóõàéä Á.Ï¿ðýâñ¿ðýí ÿðèõäàà:

- Àÿëãóó íü àëäàãäñàí, õ¿í àÿëæ áîëäîãã¿é òèéì äóóã ºíººäºð áèä ¿ð õ¿¿õäýäýý ¿ëäýýíý ãýäýã õàìãèéí ýìãýíýëòýé ç¿éë. Òèéìýýñ ñàéõàí àÿ àÿëãóóòàé áóþó 60, 70, 80-ààä îíû ¿åèéí äóóã ñàéõàí ãýæ áîääîã áàéñàí áîë ýíý öàã ¿åèéí äóóíóóä áàñ ººðèéí ãýñýí îíöëîãòîé, ººðèéí ãýñýí ºí㺠àÿñàà õ¿ì¿¿ñò õàðóóëæ ÷àäàõ õýìæýýíèé òèéì äóóíóóäûã ãàðãàõ ¸ñòîé ãýæ áè áîääîã. Ìýäýýæ àÿëãóó áîë ÿðóó íàéðàã÷èéí òýð ñàéõàí ñýòãýëýýñ õºâºðñºí ø¿ëýã äýýð õºãëºãäºíº. Ìîíãîë ñàéõàí ìîðüä, íààäàì, á¿õ ë ìîðüòîé õîëáîîòîé ç¿éë¿¿ä áîäîãäîíî. Ýíý áîëãîíîîñ ñàéõàí òààøààë àâ÷, ººðèéíõºº ñýòãýëèéã öýíýãëýæ áàéæ ë ñàéõàí àÿëãóó ãàðäàã ãýëýý.

“Óðàí á¿òýýë÷èéí õóâüä îíãîä ãýæ áàéäàã áîëîâ óó? Òàíû óðàí á¿òýýë ÿàæ òºðäºã âý?” ãýõ ñýòã¿¿ë÷èéí ñîíèðõñîí àñóóëòàä Ó.Ï¿ðýâñ¿ðýí õàðèóëàõäàà:

- Íýã òèéì ¿íýð áàéäàã. Ìîðèíû õºëñíèé ¿íýð ãýæ íýã ãàéõàëòàé ¿íýð áàéäàã þì. Òýð ¿íýð ñàëõèòàé õàìò õ¿íèé ñàìñàà ðóó îðæ èðýõýý𠺺ðèéí ýðõã¿é áàõäàë òºðººä, íóëèìñ ãàðààä áàéäàã. Òýð ë áàãà íàñíû ñàéõàí äóðñàìæóóä ýíä íàíäèãíàãäàæ áàéñàí áîëîõîîð èéì ø¿ëýã ãàðñàí áîëîâ óó ãýæ áîääîã ãýëýý.

Ìîíãîë÷óóäûí õóâüä ìîðü áîë àìüäðàëûíõ íü õàíü, ¿éëäâýðëýëèéíõ íü ò¿øèã, óíààíû õ¿ëýã, ñýòãýëèéíõ íü íýãýí õ¿ñýë, öýíãýëèéíõ íü íýãýí æàðãàë áàéëàà. ªíãºðñºí, îäîî, èðýýä¿éä ÷ õóâèðàí ººð÷ëºãäºõã¿é.