Түмэн газрын цайны зам нь XVII зуунаас эхэлсэн Хятад, Монгол, Оросын худалдааны томоохон суваг бөгөөд цайг яг л "Зууны артери" шиг бөөнөөр нь хэрэглэдэг байсан юм. Дэлхийд алдартай эртний торгоны зам, хожмын "Цайны морины зам", "Далайн торгоны зам"-ын хамт Хятад болон дэлхийн түүхэнд өрнө, дорнын эдийн засаг, соёлын солилцооны чухал суваг болж 2019 оны гуравдугаар сард "Хятадын дэлхийн соёлын өвийн бэлтгэлийн жагсаалт"-д оржээ.
Өвөр Монгол нь Хятад улсыг умард зүгт нээх чухал гүүр, түмэн газрын цайны замын дамжин өнгөрөх ба түгээх чухал төв төдийгүй түүх, соёлын гүн гүнзгий үнэ цэнэ, геополитикийн өвөрмөц үнэ цэнэ, эдийн засаг, худалдааны хамтын ажиллагааны өргөн хүрээний үнэ цэнээрээ алдартай байж, Өвөр Монголын соёл, эдийн засгийн бүтээн байгуулалтыг ахиулахад томоохон үүрэг гүйцэтгэв.
Цайны замын мөрөөр
Хятад улс бол цайны өлгий нутаг бөгөөд дэлхийн хамгийн эртний цай тариалж, ууж байсан улс юм. Текст судлалын судалгаагаар Сычуань мужаас цайны модыг зохиомлоор тариалж эхэлсэн тул “Шүгийн хөрсний цайг рашаан гэдэг” үг бий. Цайны тухай дэлхийн анхны монографи "Цайны сонгодог"-ыг Тан улсын Фүжөүгийн Жинлин (Одоогийн Тяньмэнь, Хүбэй) хотын уугуул Лү Юй бичсэн бөгөөд Хятадын цай тарих, цай чанах, цай уух тухай мэдлэгийг системтэйгээр дүрсэлсэн байдаг. Дэлхийн хамгийн эртний цайны худалдаа, цай уух ёс заншлын талаар Баруун Хань гүрний үеэс илрүүлж, Тан гүрний үед цай аажмаар дэлхийд алдартай ундаа болсон байна.
Хятадын Үндэсний музейн номын санч Люй Вэйтао, Хятадын Урлагийн Нийгэмлэгийн Биет бус соёлын өвийн ажлын хорооны гишүүн Жанжинь нар "Нэг хэсэг цайны өнгөрсөн ба одоо үе-Түмэн газрын цайны зам"-д дурдсанаар түмэн газрын цайны зам анх үүссэн нь Монголын тал нутаг ба Сибирийн нүүдэлчин ард түмний амьдралын хэрэгцээтэй шууд холбоотой байв. Тэд өндөр өргөрөгт хүйтэн газар удаан хугацаагаар амьдардаг бөгөөд тэдний өдөр тутмын хоол хүнс нь голчлон мах, сүү байж, цай нь өөх тосыг арилгах, биеийг хөнгөн болгох, илчлэгийг нэмэгдүүлэх, нэмэлт тэжээл өгөх үйлчилгээтэй тул тэдний амьдралд зайлшгүй хэрэгцээтэй зүйл болж, "Эрүүл мэндийн элч" гэж нэрлэсэн байдаг.
Цайг Орос руу гаргаж байсан хамгийн эртний үе нь Мин гүрний Зүнжэнь үед байсан бөгөөд түүнийг хааны элч Петербургт бэлэг болгон авчирч байв. Мөн 1638 онд Оросын нэгэн язгууртан Монголын нэгэн бизнесменээс Хятадын Ү-И уулны цайг худалдан авч, хаанд үнэтэй бэлэг болгон барьснаар цай уух нь Оросын язгууртны дунд дэлгэрч, амьдралд моод болсон гэсэн яриа ч бий.
Оросын нэрт эдийн засагч Василий Паршин XVII-XVIII зууны Оросын Алс Дорнодын оршин суугчдын амьдралд цай нь чухал ач холбогдолтой болохыг "Өвөр байгалийн хилийн хязгаарт хийсэн аялал"-даа "Цай бол зайлшгүй гол ундаа юм. Өглөөдөө талх идэж цай ууна, цай уухгүй бол ажилдаа ч явахгүй. Хаана явсан ч цайгаар дайлах ёстой” гэж тод томруунаар дүрслэн бичсэн байдаг.
Тал нутагт амьдардаг хүмүүсийн дунд цай уух нь тэдний хоолны соёлд онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэд цайнд маш их ач холбогдол өгдөг. Тэр ч байтугай цайг хоол хүнс гэж үздэг төдийгүй жил бүрийн долоодугаар сарыг цай түүдэг сар гэж нэрлэсэн байна. Мин, Чин гүрний үеэс хойш цай уух нь нүүдэлчин ард түмний өдөр тутмын хоолны дэглэмийн нэг болжээ.
Европ, Орос, Монголын зах зээлд цайны эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан БНХАУ-ын Фүжянь мужийн Ү-И уулаас эх авч Жянши, Аньхуй, Хүнань, Хүбэй, Хэнань, Шаньши, Хэбэй, ӨМӨЗО болон Монгол Улсын Улаанбаатар хотоор дамжин өнгөрч, Хятад-Оросын хилийн Хиагтад хүрэн дараа нь баруун тийш Санкт-Петербург болон Европын олон орнуудыг чиглэн нийтдээ 14 мянга гаруй километр урттай түмэн газрын цайны замыг үүсгэсэн байна.
Цагаан хэрмийн гаднах худалдааны боомт
Улаанцавын музейн орлогч эрхлэгч, Соёлын музейн судалгааны номын санч Жан Тао “Өвөр Монгол бол түмэн газрын цайны замын чухал гарц бөгөөд цайны худалдааг дамжин өнгөрүүлэх, түгээх чухал төв, төв нутаг болон тал нутгийн эдийн засаг, худалдаа, соёлын солилцооны гол суваг болсон юм.
"Жанкү өргөн чөлөө"-ний чухал зангилаа хотод байрладаг Шилийнгол аймгийн Долон хошууг (Чин гүрний үед Долон нуур гэж нэрлэдэг) "Монаны худалдааны боомт" гэж нэрлэдэг бөгөөд түмэн газрын цайны зам Өвөр Монголд нэвтрэх анхны гарц болсон юм. Хуучин хотын баруун өмнөд хэсэгт байрлах Шаньши гильдийн танхим нь 270 гаруй жилийн түүхтэй байж, тэр үед "Түмэн газрын цайны зам"-ыг санаачилсан "Монгол Шаньшигийн худалдаачид"-аас үлдээсэн чухал дурсгал болно”.
Түмэн газрын цайны зам цэцэглэн хөгжсөн нь Хятад улсын хойд нутгийн эдийн засгийн хөгжилд ихээхэн түлхэц өгч, цайны замтай холбоотой бүх хот, бизнесийн барилга, шуудангийн зочид буудал, сүм хийдүүд цэцэглэн хөгжиж эхлэв.
Эрэнхот дахь Илинь шуудангийн буудал нь "Жанкү өргөн чөлөө"-ний чухал зангилаа болсон бөгөөд худалдаачид энд амардаг буюу хангалгын цэг болгов.
"Илин шуудангийн буудал нь түмэн газрын цайны замын экспортын хэсгийн тээвэр, үйлчилгээний байгууламжийн үлдэгдэл юм. Энэ нь Хятад Монголын хилийн бүсэд цайны худалдаа цэцэглэн хөгжиж, уналтад орсныг гэрчлэхийн сацуу тал нутгийн дундуур Мөбэй, Монгол, Орос руу цай зөөвөрлөж байсны дурсгал юм” гэж Шилин Гол аймгийн Соёл, спорт, аялал жуулчлал, радио, кино, телевизийн товчооны захирал Хэ Минжянь хэлэв.
Фүжянь мужийн Ү-Ишань хотын Мэйши голын эрэг дээрх талбай дээр "Түмэн газрын цайны зам"-ын баримал байх ба үндсэн хэсэг нь цайны навч, хулсан сал, усны долгион болон бусад элементүүдээс бүрддэг. Суурь дээрх бичээсийг хятад, англи, орос, монгол дөрвөн хэлээр "Хятад, Монгол, Оросын түмэн газрын цайны замын эхлэл - Ү-И уул" гэж сийлсэн байна. Үндэсний түүх соёлын алдартай тосгон болох Шямэй тосгон нь түмэн газрын цайны замын хамгийн зүүн хэсгийн эхлэл юм.
Цөлийн тэмээн дуун
Түмэн газрын цайны зам нь Өвөр Монголын бизнесийг цэцэглэл хөгжилд хүргэсэн бөгөөд "Да Шэнкүй", "Фү Шэнгүн" зэрэг нэр хүндтэй компаниуд газар зүйн давуу тал болон тохиромжтой байршил зэргээсээ шалтгаалан ар араасаа хөгжин босож, Цагаан хэрэм дагуух “Хилийн есөн хот”, Монголын тал нутаг дагуух “Цайны морины зам” зэрэг төрийн бус худалдааны гол хөдөлгөгч хүч болсон байна.
Да Шэнкүй мөн л тэмээний худалдаа эрхэлж, тээвэрлэх асар их хүчин чадалтай байв. Да Шэнкүй ид оргил үедээ 6000-7000 ажилтан, 20 мянга гаруй тэмээтэй байжээ. Орчин үеийн тээврийн хэрэгсэлгүй байсан эрин үед тэмээний тоо нь пүүсийн хүчирхэг байдлын чухал бэлгэдэл болж байв. Учир нь өргөн уудам тал нутаг, говь, цөлд тэмээ л тээвэрлэх хүч чадалтай” гэж Дэн Жюган ярив.
Хятадын Бизнесийн түүхийн нийгэмлэгийн дэд ерөнхийлөгч, Түмэн газрын цайны замын мэргэжлийн хорооны дарга Жан Вэйдүн “1689 онд Хятад, Орос хоёр тал "Нерчинскийн гэрээ"-нд гарын үсэг зурж, хоёр талын худалдааны байгууллагын баталгаа болсноор түмэн газрын цайны зам нээгдэв. 1728 онд Хятад, Орос хоёр "Кьяктын гэрээ"-нд гарын үсэг зурснаар хилийн хоёр тал дээр худалдааны тойрог байгуулжээ. Мөн энэ онд Хаант Оросын "Цахту" хэмээх хотын тойрог баригдаж, 1730 онд Хятадын хотын тойрог дуусаж "Худалдан авах хот" нэртэй болжээ. Хятад Оросын худалдааны чухал боомт, баазын хувьд Хиагт чухал үүрэг гүйцэтгэж, улам бүр цэцэглэн хөгжсөн байна. Шаньшигийн худалдаачид түмэн газрын цайны замын анхдагч, гол хүч болсон юм. Цайны худалдаа нь үе үеийн шилдэг "Монгол ба Шаньши худалдаачид"-ыг бий болгож, олон улсын худалдааны агуу зам болох түмэн газрын цайны замыг бий болгожээ” гэв.
1820-иод онд түмэн газрын цайны зам дээр цайны худалдаа үндсэндээ дээд цэгтээ хүрсэн байна. 1920-иод онд Хятад-Оросын цайны худалдаанд ноёрхож байсан "Да Шэнкүй" пүүс үйл ажиллагаагаа зогсоож, түмэн газрын цайны зам ч дууссаныг зарлав.
100 гаруй жилийн турш түмэн газрын цайны замын худалдаа нь Хятадын цайны соёл, Хятадын соёлын нөлөөг дэлхий дахинд түгээн дэлгэрүүлэх үйл ажиллагааг нэмэгдүүлээд зогсохгүй, төв тал нутгийн газар тариалангийн соёл иргэншил, тал нутгийн нүүдэлчдийн соёл иргэншил, Хятадын соёл иргэншил ба Европын соёл иргэншил хоорондын солилцоог ахиулсан байна.
