Байхэтан усан цахилгаан станцын өвөрмөц ховор ургамлуудыг дэлгэн харуулсан талбайд модод ногоон навч, том мөчиртэй харагдана. Эдгээр тагтаа модыг 2021 оны 06 дугаар сард Хүбэй мужийн Ичан дахь Гурван хавцлын бүлгийн Хөхмөрөний Ховор ургамал судлалын хүрээлэнгийн /Цаашид Ботаникийн хүрээлэн гэх/ үржлийн баазаас гарган авч, 1000 гаруй км замыг туулан Байхэтанд авчран, лабораториос гадаа шилжүүлжээ. Тэднийг "гэрээсээ гарсны дараахан" "гэрт" үлдсэн тагтаа моддын зарим нь чимээгүйхэн цэцэглэж, асар том цасан цагаан дэлбээнүүд мөчир дээр унжсан байв.
Төрөл зүйлийн удмын санг хамгаалахын тулд шилжүүлэн үржүүлнэ
Ургамал хамгаалал, судалгаа шинжилгээний ажилд 30 орчим жил ажилласан Хуан Гүйюнь тэргүүн эгнээний ажилтны хувьд Гурван хавцлын төсөл болон экологийг хамгаалах ажлыг нэгэн зэрэг хэрэгжүүлэхэд гэрч болсон. Тэрээр 1992 оноос хойш “Гурван хавцал” группийн судлаачид усан сангийн бүс дэх ховор ургамлын тархалтыг судалж, төслийн нөлөөлөлд өртөж болзошгүй ургамлуудыг хамгаалах ажлыг хийж байгаагаа ярилаа.
Ботаникийн хүрээлэнгийн ахлах инженер Ү Жиньхуа “Зарим ховор ургамлууд маш цөөхөн популяцид багтдаг тул судлаачид олон тооны баримт бичиг, орон нутгийн удирдамжийн дэмжлэгтэйгээр тархаж болох хүрээг тодорхойлох шаардлагатай байна” гэв.
Хадан цохион дээр ховор ургамлууд ихэвчлэн ургадаг бөгөөд энэ нь судалгаа, дээж цуглуулахад олон асуудал үүсгэдэг.
"Бид заримдаа нэг газарт олон удаа нааш цааш эрэл хайгуул хийж, хадан хясаанаас унаж, гол руу унах эрсдэлтэйгээр зорилтот ургамлын ул мөрийг олно" хэмээн Ү Жиньхуа ярив.
1500 метрийн өндөрт орших уугуул нутгаас Ботаникийн төв хүртэл тагтаа модыг цэг бүрт шилжүүлэн суулгах, дасан зохицох хоёр жилийг өнгөрүүлэх бөгөөд энэ хугацаанд түүний өсөлтийн байдлыг хянах шаардлагатай. Хэдэн мянган жилийн тэртээгээс ирсэн Хятад улсдаа өвөрмөц энэхүү "амьд ургамлын чулуужсан яс" нь нам дор газар нутагт ч мөн адил сайн ургадаг нь ийм нарийн нямбай арчилгааны ач юм.
Ургамал судлалын хүрээлэнгийн ахлах инженер Чю Ливэнь боловсорч гүйцсэн ургамлыг хувилах технологийг эзэмших нь олноор үржүүлэх үндэс суурь болно гэж үзэж байна. Уламжлалт суулгац үржүүлгийг зөвхөн тариалалт, зүслэг гэх мэт аргаар хийх боломжтой бөгөөд энэ нь үр цуглуулахад хүндрэлтэй, үрийн хүч чадал бага зэрэг хүчин зүйлээр амархан хязгаарлагддаг бөгөөд амьдрахад амаргүй байдаг. Одоогийн байдлаар ургамлын үндэс, иш, навч зэрэг эсийн эдийг ашиглан ургамлын клончлол хийж байгаа нь ховор ургамлын үржлийн үр ашгийг ихээхэн сайжруулж байна.
Ботаникийн хүрээлэн олон жилийн шаргуу хөдөлмөрийн үр дүнд Гурван хавцлын 1300 гаруй зүйлийн эндемик болон ховор ургамлыг газар дээр нь амжилттай хамгаалж, төслийн нөлөөлөлд өртөж болзошгүй бүх ургамлыг үр дүнтэй хамгаалан нэг нь ч устаж үгүй болоогүй. Мөн Гурван хавцлын нутаг дэвсгэр, тэр байтугай Хөхмөрөний сав газрын зүйлийн удмын санг үр дүнтэй хамгаалж, Гурван хавцлын 210.000 гаруй эндемик болон ховор ургамлыг амжилттай үржүүлжээ.
Экологийн нөхөн сэргээлтээр ургамлын үнэ цэнг сайтар ашиглах
Энэ оны 03 дугаар сард Хөхмөрөний Ичан хэсэг дэх Хөхмөрөний зүрхэнд орших жижиг арал Янь Жи далан дээр зохиомлоор үржүүлсэн 3000 сийрэг кипарисын мөчрийг байгальд амжилттай ургуулжээ. Кипарис салбарууд /Сурrеѕѕ ѕрнаеrоidеѕ/ нь Гурван хавцлын усан сангийн бүс дэх өвөрмөц зүйлийн хувьд голын эрэг дагуу олон жил амьдрахдаа өвөрмөц өсөлтийг бий болгосон. Зун усанд дүрэгдсэнээр унтаа байдалд ордог. Өвлийн улиралд усны түвшин доошилсны дараа ургаж эхэлдэг. Үндсийн систем нь 3-10 метр урттай байдаг бол налуу гадаргууг тогтвортой хамгаалах арчилгааны экологийн ач холбогдолтой.
Гурван хавцлын далан баригдаж дууссаны дараа усан сангийн бүсийн усны түвшин үе үе нэмэгдэж, буурснаар газар, усны шилжилтийн бүсэд 30 орчим метр өндрийн зөрүүтэй урсцын бүс үүссэн. Гэсэн хэдий ч усны түвшин нэмэгдэж, буурч байгаа орчинд ямар төрлийн ургамал дасан зохицож чадах вэ? Чю Ливэнь нарын нүдэнд сийрэг цэцэг, кипарис зэрэг ус, ганд тэсвэртэй ургамлууд торов.
Чю Ливэнь багаа удирдан Гурван хавцлын далан дээрх Пианянзи арал дээр хэлбэлзэлтэй бүсийн туршилтын талбайг нээх ажлыг явуулсан. Тэд үерийн гүн, үерийн өөр өөр цагийг төлөвлөх замаар төрөл бүрийн ургамал амьд үлдэх шаардлагад нийцэх усны түвшний хязгаарыг судалжээ. Олон жилийн судалгаа, туршилтын үр дүнд мод, бут сөөг зэрэг 20 гаруй төрлийн ургамал олджээ. Стресс тэсвэрлэх туршилтын тусламжтайгаар кипарис ургах мөчлөг нь сийрэг ургаж, урсцын бүсэд усны түвшний хэлбэлзлийн мөчлөгийн асуудлыг шийдсэн. Энэ нь мод, бут сөөг, өвс ургамлыг хослуулсан урсцын бүсэд ургамлыг нөхөн сэргээх ажлыг хийх эерэг дохио юм.
"Сүүлийн гурван жилийн хэлбэлзэж, өссөн туршилтаас харахад эдгээр ургамал сайн үр дүнд хүрсэн. Өөр өөр өндөрт тарьсан ургамлууд амьдрах чадвар өндөртэй бөгөөд хэлбэлзэлтэй бүсэд ногоон байгууламжийг сэргээж чадна" гэж Чю Ливэнь ярив. Тэрээр мөн “Урсгалын голомт дахь ургамлыг нөхөн сэргээх нь дотоод болон гадаадад судалгааны хүнд асуудал хэвээр байгаа бөгөөд энэ чиглэлээр судалгаа хийснээр Хөхмөрөний усны нөөц, экологийн хамгаалалтад техникийн дэмжлэг үзүүлэх боломжтой” гэв.
Усны ургамал бол Хөхмөрөний "цэвэршүүлэгч", "гоё" нь юм. Ургамлын хүрээлэнгээс мөнх ногоон цахилдаг зэрэг 94 төрлийн усны ургамлыг нутагшуулах, хамгаалах замаар усны ургамлын туршилтын талбайг нэмж, усыг цэвэршүүлэх, усны ландшафтыг сайжруулах зорилгоор ургамлыг ашиглан усны экологийг хамгаалах үйл явцад бүрэн оролцох, экологийг нөхөн сэргээх шинэ арга замыг эрэлхийлж байна гэж ойлгогдож байна.
Ү Жиньхуа хэлэхдээ “Ботаникийн хүрээлэнгийн дараагийн алхам бол Хөхмөрөний дээд хэсэгт орших Шянжяба зэрэг усан цахилгаан станцын ховор ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулж, инженерийн дурсгалт зүйлсийг сэргээн засварлах ажлыг хийж, орон нутгийн экологийн орчныг сайжруулахын тулд илүү олон ургамлаар сайжруулах явдал юм. Ингэснээр Хөхмөрөний хоёр эрэгт ногоон байгууламж үргэлжлэх болно”.
Хамгаалалтыг үргэлжлүүлэн дамжуулах
Гурван хавцлын далантай ойролцоо орших Ургамлын хүрээлэн нь өдгөө тус улсын хамгийн том үр хөврөлийн нөөцийн сан, хамгаалалтын бааз байгуулж, "Ховор ургамлын хаант улс" болжээ. Эндээс "Пинхугаас гарсан Гаошиа" хэмээх гайхамшигт дүр төрхийг олж харахаас гадна бүх төрлийн ховор ургамлуудын гоёмсог төрхийг харах боломжтой.
Ургамалчдын хувьд "Ургамлын төрөл зүйл хэзээ ч хангалттай байдаггүй". Хамгаалах ажил үргэлж урагшилдаг. Хуан Гүйюнь нар олон жилийн турш Ичан, Чунчин, Сычуань, Юньнань зэрэг газар очиж Хөхмөрөний сав газрын ургамлын нөөцийг судалж, оны эхний хагаст хээрийн судалгаа хийж, хоёрдугаар хагаст суулгац тариалах нь ердийн ажил болжээ.
"Намайг ахмад мэргэжилтнүүд удирдаж байсан бол одоо би залуучуудыг удирдаж байна" хэмээн ярих Хуан Гүйюнь ургамал хамгааллын урам зориг, хүч нь үеэс үед уламжлагдан ирсэн гэж боддог.
Саяхан Чунчин Ү Липө улсын зэрэглэлийн байгалийн нөөц газарт лабиатагийн шинэ төрөл олдсон нь Хөхмөрөний сав газарт олон олон ургамлын нууцыг судлах шаардлагатай байгааг харуулсан юм. Ү Жиньхуа хэлэхдээ “Хээрийн судалгаа зэрэг ажил нь хүнд хэцүү зүйлээр дүүрэн байдаг ч шинэ зүйл судлах сониуч зан, ховордсон ургамлыг олж илрүүлэх гайхшрал нь хүмүүст маш их баяр баясгаланг авчирдаг”.
Ийм ургамлыг хамгаалах баяр баясгаланг шинжлэх ухааны алдартай лекцүүд, эцэг эх, хүүхдийн судалгаа, сайн дурын үйл ажиллагаануудаар дамжуулан олон хүнд хуваалцаж байна. Гурван хавцлын далан орчимд хүмүүс ховор ургамлыг авахаар бүртгүүлж, усалж, байнга арчилж, "үг хэлж, ярьж чаддаггүй найзууд"-тайгаа байхыг хүсдэг байна. Ботаникийн судалгааны лабораторид дунд ангийн сурагчид бадамлянхуа навчны ойм мод зэрэг Гурван хавцлын өвөрмөц, ховор ургамлын навчаар хавчуурга хийдэг. Анхилуун үнэрт ургамлаас эфирийн тос гаргаж аван гар хийцийн саван зэрэг бүтээгдэхүүн хийдэг бөгөөд энэ нь бас алдартай.
Ургамлыг хамгаалах ухамсар, үйл ажиллагааг илүү олон хүнд түгээж, нэгдсэн хүчийг бий болгох нь ургамал хамгааллын ажилчдын нийтлэг дуу хоолой болсон. Ховор ургамал хамгааллын анги зөвхөн Ботаникийн хүрээлэн зэрэг эрдэм шинжилгээний байгууллагуудад нээгдэх ёсгүй. Хүүхдэд ногоон байгууламжийг хайрлах, хамгаалах ухамсрыг төлөвшүүлэхийн тулд оюутны хотхонд ургамлын шинжлэх ухааны хичээлүүдийг нэвтрүүлэх хэрэгтэйг Хуан Гүйюнь санал болгов.
Чю Ливэнь хэлэхдээ “Ховор ургамлыг хамгаалах хамгийн сайн арга бол тэдгээрийг байгальд нь буцааж өгөх явдал гэж үзэж байгаа бөгөөд энэ нь зөвхөн тариалалтад буцаж орохыг шаарддаг төдийгүй бүхэл бүтэн экосистемийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалж, буцаж ирсэн ургамлууд байгалийн жамаар үржих боломжтой гэж үздэг. Энэ бол ховор ургамлыг амьдрах таатай орчныг бүрдүүлэхийн тулд бүх талын хүчин чармайлтыг шаарддаг маш том системтэй төсөл юм” гэв.
