Хуншань /Улаанхад/ соёл нь Хятадын зүүн хойд нутгийн баруун өмнөд хэсэгт үүссэн бөгөөд Баруун Ляохэ голын сав газарт /Өнөөгийн ӨМӨЗО-ы Улаанхад хот, Ляонин мужийн Чаоян хотод/ тархсан. Энэ нь шинэ чулуун зэвсгийн үеийн соёлын буурь бөгөөд Хятадын соёл иргэншлийн хамгийн эртний буурь, ойролцоогоор 5000-6500 жилийн өмнө аж. Хуншаний соёл бол Хятадын соёл иргэншлийн бүс нутгийн чухал соёл, өөрийн онцлогтой соёл иргэншлийн замд орсон бөгөөд Хятадын олон талт соёл иргэншлийн чухал эх сурвалж юм. Энэ нь Хятадын археологийн түүхэнд онцгой хувь нэмэр оруулж, Хятадын соёл иргэншлийн олон талт, нэгдмэл хэв маягийн бат бөх суурийг тавьсан.
Хятадын соёл иргэншлийн үүсэлтэй нягт холбоотой
"Хуншань соёл бол 5000-6500 жилийн өмнө Яньшаны хойд хэсэг, Далин гол, Шиляо голын дээд хэсэгт идэвхтэй байсан овгийн бүлгүүдийн үүсгэсэн шинэ үеийн, хожуу үеийн археологийн соёл бөгөөд Улаанхад хотын захад анх илрүүлсэн Хуншань буурийн нэрээр нэрлэгджээ. "Улаанхад Их Сургуулийн Түүхийн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн дарга Сүн Юүнган танилцуулахдаа "Археологийн нийгэмлэг ерөнхийдөө Хатан гол, Хөхмөрөний сав газрыг Хятадын соёл иргэншлийн эх сурвалж гэж үздэг байсан бол Хуншань соёлыг зөвхөн нэг салбар буюу Цагаан хэрмийн хойд ба өмнөд хоёрын “Холимог соёл” гэж үздэг байв. Гэсэн хэдий ч Ниү Хэлян Хуншань соёлын буурийг малтсанаар археологичид балар эртний соёлын судалгааны анхаарлыг Хатан голын сав газраас хойд зүг рүү шилжүүлж эхлэн Хуншань соёлын Хятадын соёл иргэншлийн түүхэн дэх онцгой байр суурь, гүйцэтгэх үүрэг, Хятадын соёл иргэншлийн гарал үүслийн шинж чанартай гэдгийг баталсан”.
Археологийн албан ёсны малтлага 1983 онд эхэлсэн бөгөөд Хуншань соёлын үнэт дурсгалууд дараалан олдож, тэдгээрийн дотроос буржгар биетэй, өндөр хоншоортой, сэгсгэр үстэй том хаш гахай толгойт луу нь маш амьд дүр төрхтэй байсан. Энэ нь Хуншань соёлын хаш чулууны төлөөллийн бүтээл бөгөөд мөн Хятадаас илрүүлсэн хамгийн эртний луу хэлбэртэй хаш чулуун зэвсэг, "Дэлхийн анхны луу" гэгддэг. 2003 онд Ляонин мужийн Соёлын дурсгал, археологийн хүрээлэнгийн 16-р талбайд төв булшны эцсийн малтлага хийж, малтлагын талбайн хэмжээ 1575 метр квадратад хүрч, Хуншань соёлын 6 булш илрүүлж, 470 гаруй том хэмжээний хаш чулуун хүн, хаш галт шувуу зэрэг үнэт соёлын дурсгалууд олджээ.
Хуншань соёлын булшны өвөрмөц онцлог нь тэдэнтэй хамт зөвхөн хаш эдлэл оршуулдаг. Ниү Хэляны 1-р булш нь хамгийн олон хаш чулуун олдвор олдсон булшны нэг юм. Түүний баялаг оршуулгын эд зүйлсийн дотроос неолитын үеийн булшны дунд түгээмэл оршуулсан вааран эдлэл байдаггүй. Хуншань соёлоос олдсон булш, оршуулгын эд зүйлсээс үзэхэд Хуншань соёлд "оршуулга нь зөвхөн хаш чулуу" гэсэн шинж чанартай гэж дүгнэж болно. Хаш бол Хуншань соёлын мөн чанар бөгөөд энэ нь Хуншань соёл нь Хятадын соёл иргэншлийн чухал эх сурвалж гэдгийг илүү баталж байна.
Шинжлэх ухаан, урлагийн гайхалтай ололт амжилт
Улсын соёлын дурсгалт зүйлийн гурав дахь удаагийн тооллогын дүнгээс үзвэл Улаанхад хотод Хуншань соёлын үеийн 725 буурь байж, Хуншань соёлын тархалтын бүс дэх хамгийн нягт, төвлөрсөн газар болж, Хуншань соёлын үүсэл, төлөвшил, хөгжил, цэцэглэлт, бууралтын үеийн бүх явцыг харуулж, Хуншань соёлын гол тархалтын бүс болов. Хуншань дүүргийн Вэйжя Вөпү буурь нь одоогоор шинжлэх ухааны малтлагаар илэрсэн хамгийн том буурь бөгөөд 110 гаруй байшингийн буурийг цэвэрлэв. Аохан хошуу дахь Шинлүнгөү буурийн хоёр дахь талбайгаас Хуншань соёлын хожуу үеийн бүрэн биетэй вааран хүн олдож, сэргээн засварласан бөгөөд 55 см өндөртэй, толгой дээрээ титэм зүүсэн байв. Улсын тухайн үеийн археологийн материалд маш ховор байсан бөгөөд эрдэм шинжилгээний хүрээнийхэн "Хятадын өвөг дээдсийн бурхан" хэмээн нэрлэв.
"Хуншаний соёлын дунд болон хожуу үе шатанд хөдөө аж ахуйн эдийн засаг ноёрхож, загас агнуур, ан агнуур, цуглуулах эдийн засаг маш өндөр хөгжсөн хэвээр байв. Хүнсний тогтвортой, элбэг дэлбэг эх үүсвэр нь хүн амын хурдацтай өсөлт, гар урлалын үйлдвэрлэл салбарлан хөгжихөд үндсэн баталгаа болсон.
Сүн Юүнган хэлэхдээ “Шин Лүнвагийн буурийн анхны талбайгаас зохиомлоор тариалсан үр тарианы үлдэгдэл олдож, шар будааны сортыг олж тогтоосон нь Шин Лүнвагийн соёлын үед газар тариалангийн эдийн засаг нэгэнт бий болсныг нотолсон бөгөөд умард нутгийн хуурай газар тариалангийн систем 8000 жилийн өмнө бүрэлдэж эхэлсэн нь Хуншань соёлыг цэцэглэн хөгжүүлэх материаллаг чухал үндэс суурийг тавьсан юм. Палео-байгаль орчны тоо баримтаас үзвэл Өвөр Монголын зүүн өмнөд хэсэг, Ляонингийн баруун хэсэгт 6000 орчим жилийн тэртээ хуурай сэрүүн үе дуусч, уур амьсгал дулаарч, Хуншаний хожуу үеийн соёлын хөгжил цэцэглэлт, хөдөө аж ахуйн эдийн засгийн бодит баталгаа болсон юм.
Хуншань соёлын үед үйлдвэрлэлийн түвшин мэдэгдэхүйц нэмэгдэж, гар урлалын үйлдвэрлэлийн салбарлал улам бүр эрчимжиж, уран барилга, ваар урлал, хаш сийлбэр, вааран баримал, шавар баримал зэрэг салбарт мэргэжлийн авьяастнаас бүрдсэн багууд гарч ирэв. Ниү Хэлян буурь нь 50 хавтгай дөрвөлжин км талбайд тархсан бөгөөд нэгдсэн төлөвлөлт, эмх цэгцтэй, гайхамшигтай барилга байгууламжтай тахилын ширээ, сүм хийд, булшнууд нь Хуншань соёлын хожуу үеийн барилгын салбарын хамгийн өндөр амжилтын биелэл болжээ.
Хуншань соёлын үеийн шинжлэх ухаан, урлагийн ололт амжилт нь гайхалтай бөгөөд эхнийх нь нийгмийн хөгжлийг хөдөлгөгч хүчирхэг хүч, харин дараах нь нийгмийн хөгжил цэцэглэлтийн чухал бэлэг тэмдэг, өвөг дээдсийн мэргэн ухааныг харуулав. Астрономийн мэдлэгийг хуримтлуулах нь хөдөө аж ахуйн эдийн засаг ноёрхож буй Хуншаний нийгэмд асар их ач холбогдолтой юм. Одон орон судлалын судалгааны үр дүн нь буурийн олон функцийг илрүүлэх шинэ хэтийн төлөвийг өгдөг.
"Урлагийн гол ололтуудын нэг будсан ваар нь Хуншань соёлын эхэн ба хожуу үе шатад гарч эхэлсэн бөгөөд дунд болон хожуу үе шатад боловсорч гүйцсэн. Будсан ваарны хээ нь бүгд хийсвэр геометрийн хээ, дан хээтэй хээ, нийлмэл хээ байж, шаазан болон тахилын шаазан эдлэл дээр өргөн ашигладаг.
Сүн Юүнган хэлэхдээ “Хуншань соёл болон төв тал дахь Яншаогийн соёл нягт харилцаатай болсон нь Хуншань соёлын вааран эдлэлийн бүлгийн дүр төрхөд ихээхэн өөрчлөлт авчран, будагтай ваар, товгор зигзаг ваар зэрэгцэн оршиж байгаа нь энэ бүс нутагт товойсон, чимэглэсэн элсэн ваар зэрэг олон жилийн нэгдмэл байдлыг бүрэн өөрчилсөн”.
Хятадын үндэстний олон талт, нэгдмэл хэв маягийг бүрдүүлэхийг дэмжив
Хуншань соёл нь олон талт байдлаас, орон нутгаас гаралтай, мөн нүүдлийн, холимог амьдрал, гэрлэлт зэрэг адил бус төрлийн харилцаа холбоо, холилдох замаар тодорхой нутаг дэвсгэрт амьдарч буй янз бүрийн угсаатны бүлгүүд чиний дотор би байна, миний дотор ч чи байна, мөн тус бүр өөрийн гэсэн онцлогтой гэх ойлголтыг бүрдүүлэв. Хятадын үндэстний том гэр бүлийн бүх үндэстний ард түмэн хамтдаа өргөн уудам газар нутгийг хөгжүүлж, урт удаан түүхийг бичиж, гайхамшигт соёлыг бүтээж, агуу их оюун санааг хөгжүүлж, хамтдаа олон үндэстний нэгдсэн улсыг байгуулж, хөгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм.
Хятадын Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн Хүрээлэнгийн судлаач, ӨМӨЗО-ы анхны ажлын хэсгийн ахлагч Лю Гуөшян хэлэхдээ “Хятадын соёл иргэншлийн чухал нэгж болох Хуншань соёл нь Хуншань соёлын үед бүрэн өвлөгдөн хөгжиж ирсэн Шяо Хэси соёл, Шин Лүнва соёл, Жао Баогүөгийн соёлоос гаралтай өөрийн оюун санааны итгэл үнэмшил, тахилын тогтолцоотой. Ойролцоогоор 5500-5000 жилийн өмнө Хуншань соёлын хөгжил оргил үедээ орж, нийгэмд томоохон өөрчлөлтүүд гарч, Хуншань соёл иргэншил аажмаар бүрэлдэн тогтжээ” гэв.
Харвардын Их Сургуулийн Антропологийн тэнхимийн захирал, археологич Жан Гуанжи:
- Үүнийг “Хятадын харилцан үйлчлэлийн тойрог” гэж нэрлэсэн. Энэхүү балар эртний тойрог нь түүхийн хугацаанд Хятадын газарзүйн гол хэсгийг бүрдүүлж байсан. Тойрог дахь бүх бүс нутгийн соёлууд Чинь, Хань гүрний нэгдсэн Хятад улсын түүхэн соёл иргэншлийг бий болгоход үүрэг гүйцэтгэсэн.
Шинэ чулуун зэвсгийн үеийн археологийн сургалт, судалгааны чиглэлээр урт удаан хугацаанд ажиллаж байгаа нэртэй археологич Янь Вэньмин Хятадын балар эртний соёл олон талт бөгөөд Хятадын балар эртний соёл нь давхар дэлбээтэй цэцэг шиг төв рүү тэмүүлсэн бүтэцтэй гэж үздэг. Соёл иргэншлийн үе рүү орсны дараа Хуашя үндэстнээр үндсэн хэсэг болж аажмаар хөгжин, эргэн тойрны олон ястан, овог аймгуудтай харилцан адилгүй харилцаатай байсан улс төрийн бүтэц нь Хятад үндэстнээр гол цогц болгосон олон үндэстний нэгдмэл улс орны тулгын чулууг тавьсан юм.
“Хуншань соёл нь Хятадын соёл иргэншлийн үүсэл, хөгжлийг ахиулж, эртний Хятадын соёлд урт удаан хугацаанд нөлөөлж, эцэст нь Хятадын үндэстний тогтолцоонд нэгдэж, Хятадын үндэстний олон талт, нэгдмэл хэв маягийг бий болгоход тус болсон" гэж Сүн Юүнган ярив.
