Хавар цаг эрт саатсан ч Хөхнуур мужийн Юшүд урин хараахан эхлээгүй хэвээр. Экологи хамгаалагч Түдандүнжү, Гэжян нар өмнөхтэй адил Дайчү тосгоны Назүн уулын бэлд эргүүлд гарна. Тэд гэнэт уулын хормойноос урт хүрэн үстэй, урт саарал сүүлтэй амьтан олж харав.

"Чоно уу, үнэг үү?" тэд эргэлзээтэй байгаа тул хурдан зургийг нь аваад шянь руу илгээв.

Үдээс хойш нь Чү Малай шяний Экологийн орчин, байгалийн нөөцийн газраас нэгэн баяртай мэдээ ирлээ.

Мэдээнд: Энэ амьтныг "Чай" буюу цөөвөр гэдэг. Хятадын үндэсний нэгдүгээр зэрэглэлийн хамгаалалтад байдаг зэрлэг амьтан юм. Юшүгийн Түнтяньхэ голын сав газарт анх харагдаж байсан гэсэн байна.

- Нэн ховор, хамгаалалттай амьтад гарч ирж байгаа нь юу гэсэн үг вэ? Манай энд экологийн орчин улам бүр сайжирч байна гэсэн үг гэж Түдандүнжү, Гэжян нар маш их баяртай ярьж байлаа.

Экологи хамгаалагчид ажил үүргээ чанд хариуцаж байгаа төдийгүй ой, өвс ургамал хариуцсан мэргэжилтнүүд ч зүгээр суудаггүй. Юшүгийн хойд ууланд Юшүгийн Төвдийн өөртөө засах жөүгийн ой, өвс ургамлын товчооны дарга Анжяндорж хэсэг хүмүүсийн хамт хадан цохион дундуур явна. Тэдний даалгавар бол "тэнгэрт гарахаас хэцүү" өндөрлөг газарт мод тарих явдал юм. Анжяндорж мөн Ой, өвс ургамал төлөвлөлтийн хэлтсийн дизайнеруудтай хамтран ажиллаж, төлөвлөлтийн зургуудыг харьцуулж үзэн, ойжуулах ажил эхлэхээс өмнө дахин газар дээр нь ирэхээр болжээ.

- Энд Чилянь майлс, тэнд Хөхнуурын гацуур, мөн мультиплекс, сувдан чавга, голт борыг тарина гэж Анжяндорж ажлын хамт олонтойгоо явж байхдаа төлөвлөгөөгөө ярина. 

Өндөрлөгт гараад жижигхэн Юшүг хараарай. Уулсаар хүрээлэгдсэн "丁" хэлбэртэй өндөрлөгийн шинэхэн хот урьд нь их хүйтэн, хуурайшилтаас болж өвөл, хаврын улиралд шороон шуурга шуурдаг байв. Сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд Юшүгийн өмнө, хойд ууланд тарьсан 5000 акр талбай модны ачаар өнөөдөр цэвэр агаараар цээж дүүрэн амьсгалах болжээ. Мөн 2021 онд төлөвлөсөн ойжуулалт урьд өмнөхөөс бараг хоёр дахин их байна.Анжяндорж:

- Лю Гүн, зураг энэ хэсэгтээ алдаатай байна уу даа? гээд өмнө нь байгаа хад руу заан хөмсгөө зангидаж:

- Энэ хадан дээр мод тарьж болно гэж үү? Үүнийг тэмдэглээд хурдан тохируулаарай гэж хэллээ.

Хойд уулын ойжуулалт нь баруунаас зүүн тийш 10 км үргэлжилдэг. Тэдний энэ удаагийн аяллын зорилго нь дутуу үлдээсэн хэсгүүдийг нөхөн шалгаж, ойжуулалтын ажилд хангалттай бэлтгэл хийх явдал юм.

- Ажилчдыг хаа хамаагүй хүрз хүргүүлж болохгүй гэж Анжяндорж хэлэнгээ алхаагаа түргэсгэлээ.

Тэрээр:

- “Юшү хотын хойд, өмнөд уулын ногоон усжуулалтын төсөл" бол тус жөүгийн энэ жилийн гол зорилт бөгөөд 620 га газрыг ойжуулахаар төлөвлөж байна. Туслах байгууламж, зам, ус дамжуулах хоолойн сүлжээ бүрэн суурилуулагдаж, Юшү шиг өндөрлөг бүс нутагт мод тарих үргэлжлэх хугацаа ердөө 45 хоног. Тиймээс дөрөвдүгээр сарын дунджаас эхлэн хаврын улиралд заавал амжуулах ёстой гэж хэллээ.

Энэ 10 км уулын замаар явахад гурван хоног болж байж хүрдэг. Тэд минут секундтай уралдан, үнэхээр гэдэс нь хонхолзвол тэгш газар олж түр амраад, хуурай хоол гарган идэж дуусаад л цааш үргэлжлүүлэн аялдаг.

БНХАУ-ын "Хоёр чуулган"-ы дараа гурван мөрний эхийн үндэсний байгалийн цогцолборт газрын Хөхмөрний эх үүсвэрийн цэцэрлэгт хүрээлэнгийн Жидүө менежментийн албанаас экологи хамгаалагчийн төлөөлөгчдийн анхны уулзалтыг зохион байгуулсан юм. Зуу гаруй Канба залуус 6 суурингийн 20 захиргааны тосгоны 68 хэсгээс хүрэлцэн ирж, Жидүө шяний 4047 экологи хамгаалагчдыг төлөөлөн оролцсон. "Хятадын усан цамхаг"-ийг хэрхэн хамгаалах вэ? гурван мөрний эхийн экологийн тэргүүлэх чиглэлийг энэ жил хэрхэн яаж хийх вэ? бүгд л идэвхтэй зөвлөлдөж, хэлэлцүүлэг ид өрнөсөн юм.

"Чухал уулзалт" дууссаны дараа даруйхан ууланд гарав. Дүөцай шяны дөрвөн тосгоны 20 гаруй экологи хамгаалагч жижиг баг бүрдүүлж, Түнтянь голын цутгал болох Ниечячү голын эхийн усны өөрчлөлтийг судлахаар хурлаасаа гарангуутаа шууд зорьсон газар руугаа явлаа. Жидүөгийн менежментийн газрын орлогч нарийн бичгийн дарга Цэрэнноров нэр зааж, Данзандоржийг багийн ахлагчаар сонгосон байна.

Данзандорж бол Дүөцай шяны Дашэн тосгоны иргэн, экологи хамгаалагч. Тэрээр сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд 767 булаг шандны усны эх үүсвэр, 125 том, жижиг нуур, 300 гаруй төрлийн зэрлэг ан амьтан, ургамлыг тэмдэглэж, гэрэл зургийн хальснаа буулгажээ. Тэрээр ширхэг чулуу, нисэх шувуудыг андахгүй мэддэг болох малчдынхаа нүдэнд "малчин мэргэжилтэн" гэгддэг.

Майхан оромжоо баглан, тогоо шанагаа авч, хүрэлцэхүйц аргал түлшээ базаагаад бүрэн бэлтгэл хангасан Данзандорж болон тэдний багийнханмотоцикл унаж, далайн төвшнөөс бараг 5000 метрийн өндөрт орших Ниечячү голын дээд урсгалын Анчяньюнчүд байрлах газар хөдөллөө. Тэдний зам хол байна.

Анхан шатны экологи хамгаалагчийг битгий дутуу үнэлээрэй. Тэд бол мөрөн голын эхийн тэргүүн эгнээний "нүд, чих, хөл" юм. Одоогийн байдлаар Гурван мөрний эхийн үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд экологи хамгаалагч 17211 ажилтан гэрчилгээтэй ажиллах бөгөөд цэцэрлэгт хүрээлэнд "Нэг өрх нэг ажлын байр"-ыг бүх талаар хэрэгжүүлсэн. Эдгээр шилбүүрээ орхисон экологи хамгаалагчдад Хөхнуур муж 500 гаруй сая юаний хөрөнгө оруулалт хийсэн. Улмаар өрхийн жилийн дундаж орлого 21600 юаниар нэмэгдэх боломжтой юм. Данзандорж:

 - Гурван мөрний эхэд "Мянган нуурын үзэсгэлэнт газар"-ыг дахин бий болгох нь тийм ч хялбар биш ээ! Экологи хамгаалагч бид ч ногдол ашиг хуваалцдаг хүмүүс тул бид илүү шаргуу ажиллах хэрэгтэй. Гурван мөрний эхийн хамгаалалтын ажилд бид нэг хором ч зүгээр сууж болохгүй гэж хэллээ.