1987 оны 12-р сард Чинь Шихуан хааны онгон болон морьт цэргийн баримлыг Дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулжээ.

Чинь Шихуан хааны онгон нь Хятадын Шааньси мужийн Сиань хотоос зүүн тийш 35 километрт орших Линтун дүүрэгт байрладаг. Хятадын түүхэн дэх анхны олон үндэстний төвлөрсөн улсын эзэн хаан Чинь Шихуан хааны онгон МЭӨ 246-МЭӨ 208 оны хооронд баригдсан. мөн энэ нь Хятадын түүхэн дэх Анхны эзэн хааны оршуулгын газар юм. Түүний асар том хэмжээтэй, баялаг оршуулга нь бүх гүрний эзэн хааны онгоны анхных нь бөгөөд хамгийн том эзэн хааны онгон юм. Түүхэн баримтаас үзвэл Чинь Шихуан хааны онгоныг барихад 700 мянган урлаач элсүүлсэн бөгөөд барилгын ажил 38 жил үргэлжилсэн байна.

Чинь Шихуаны онгон нь онгоны талбай, хоёрдогч оршуулгын газар гэсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг. Оршуулгын газар нь бараг 8 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг эзэлдэг. Гадна болон дотор тал нь хоёр давхаргатай, битүүмжлэх хөрс нь дөрвөлжин конус хэлбэртэй байдаг. Чинь Шихуан хааны онгон 115 метр орчим өндөртэй. Онгоны суурь нь дөрвөлжин хэлбэртэй. Дээд тал нь хавтгай, дундуур нь бага зэрэг шаталсан байна. Одоо байгаа онгон нь 76 метр өндөр, зүүнээс баруун тийш 345 метр урт, хойноос урагш 350 метр өргөн байдаг. 120,750 хавтгай дөрвөлжин метр талбайг эзэлдэг бөгөөд олон тооны газрын барилгын үлдэгдэл, оршуулгын объектууд байдаг.

Онгоны төв нь Чинь улсын анхны эзэн хааны авсыг байрлуулсан газар бөгөөд онгоны эргэн тойронд 56.25 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамарсан 400 гаруй булш байдаг. Гол булшны нүхэнд хүрэл тэрэг, морины нүх, ховор шувууд, амьтны нүх, морь цэргийн баримлын нүх зэрэг багтдаг бөгөөд өнгөрсөн жилүүдэд 50 000 гаруй түүхийн чухал дурсгалуудыг илрүүлсэн байна. 1980 онд олдсон Гаочэ, Анчэ хэмээх хоёр том будсан хүрэл сүйх тэрэг, морьдын баримал нь Хятадаас өнөөг хүртэл олдсон хамгийн том, хамгийн гоёмсог чимэглэлтэй, хамгийн бодит бөгөөд бүрэн гүйцэд эртний хүрэл тэрэг, морьдын баримал  юм. "Хүрэл титэм" гэж нэрлэгддэг байна.

1974 оноос хойш оршуулгын газраас зүүн тийш 1.5 км зайд морь цэргийн баримлын булшны гурван нүх олдсон байна. 1-р нүх нь "баруун арми" гэдэг бөгөөд 6000 орчим вааран баримал, жинхэнэ цэрэг, морьтой адил том морь цэргийн баримал оршуулсан байна. 2-р нүх нь 1300 гаруй вааран баримал, вааран морь, сүйх тэрэгтэй "Зүүн цэрэг" юм. Явган цэрэг, морьт цэрэг, сүйх тэрэг зэрэг гурван гарснаас бүрдсэн муруй хэлбэртэй 89 сүйх тэрэг байдаг. Энэ нь мөн Цинь морь цэргийн баримлын нүхний хамгийн содон гэсэг юм.  3-р нүхэнд 68 дайчин баримал, 1 сүйх тэрэг, 4 вааран морь байдаг нь газар доорх цэргийг удирдах штаб юм. Энэхүү армийн баримал бол Чиний арми бүрэлдэн тогтсоны үлгэр жишээ юм. 1980 онд оршуулгын газрын баруун талаас хоёр том сүйх тэрэг, морьдыг хүрэл баримлыг гаргаж авсан юм. Дэлхий нийтийг гайхшруулж, олны анхаарлыг татсан эдгээр вааран баримлууд болон вааран морьд нь тухайн үеийн арми бүрдлийн дагуу зохион байгуулагдсан нь Чинь гүрний цэргийн байгуулалт, байлдааны арга барил, морьт болон явган цэргийн техник хэрэгслийг судлахад тод материаллаг материал болж өгсөн юм. Морьт цэргийн баримлын нээлтийг "дэлхийн найм дахь гайхамшиг", "ХХ зууны археологийн түүхэн дэх агуу нээлтүүдийн нэг" гэж нэрлэдэг. Чинь баримлын бодит байдал нь Хятадын уран баримлын түүхэн дэх өнгөрсөн ба ирээдүйг холбосон урлаг гэдгээрээ дэлхий нийтийн анхаарлыг татсаар ирсэн. Чинь Шихуан онгны морьт цэргийн баримлын музей ба 1, 2, 3-р нүхнүүдийг байгуулж, олон нийтэд нээлттэй болгожээ.

1-р нүхний танилцуулга

1-р нүх нь зүүнээс баруун тийш тэгш өнцөгт хэлбэртэй, 230 метр урт, 62 метр өргөн, хоёр талдаа таван хаалгатай нүх юм. Нүхний зүүн ба баруун төгсгөлд урт хонгил, хойд болон урд талд хажуугийн коридортой. Энэ нүхэнд сүйх тэрэг болон явган цэргийн баримал давамгайлж, тэрэг болон явган цэргийн баримал нь тэгш өнцөгт хэлбэрийн холбоот армийн баримлыг бүрдүүлдэг. Армийн бүрэлдэхүүний үндсэн хэсэг нь зүүн зүг рүү чиглэсэн бөгөөд өмнөд, хойд, баруун коридорт нь гадагшаа харсан дайчдын баримлууд, халхавч ба арын хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг. Зүүн талд гурван эгнээний дайчид нь манлайлагч юм. Есөн гарцын нүхэнд эгнэн зогссон сүйх тэрэг болон явган цэргүүдтэй асар том үндсэн цэргийн ангиуд байдаг. Гол болгонд дөрвөн эгнээ дайчид, зарим нь байлдааны хувцастай, зарим нь хуяг дуулгатай, тэрэг бүрийн голд болон ард тэргэгнүүдтэй, нэг жолоочтой. болон хоёр жолооч голд тэргүүдэд байх бөгөөд тэрэг бүрийн ард нэг жолооч, хоёр цэрэг баримал байна.

2-р нүхний танилцуулга

2-р нүх нь 6000 орчим квадрат метр талбайг эзэлдэг бөгөөд сүйх тэрэг, явган цэрэг, морин цэргүүдээс бүрдэж, муруй хэлбэртэй арми болон жагсан баримлууд байна.

Арми дөрвөн хэсэгт хуваагдана:
Дөрвөлжин Муруй хэлбэртэй армийн зүүн үзүүр: дөрвөн талаараа эргэн тойрны хонгилд 172 нуман дайчин зогсож, голд байрлах дөрвөн гарцанд 160 өвдөг сөхөрсөн нуман дайчин баримал байна.
Дөрвөлжин хэлбэрийн өмнөд хагаст найман эгнээнд найман эгнээ эгнүүлэн байрлуулсан, эгнээ тус бүр нь найман тэрэгтэй, тэрэг бүрийн ард 2-4 тэрэг цэрэг ,тэргэнцэртэй баримал байна.

Дөрвөлжин хэлбэрийн голд: гурван эгнээнд гурван эгнээ дайны тэрэг байрлуулж, эгнээ тус бүр нь зургаан тэрэгтэй байх ба тэргүүдийн ард цэрэг, морьт цэргүүдийг байрлуулсан бөгөөд энэ нь тэрэг, алхаа, морьт цэргүүдийн холимог армийн баримал юм.

Дөрвөлжин хэлбэрийн хойд хэсэг: Гурван гарцтай нүхтэй бөгөөд гарц бүрт хоёр сүйх тэрэг байх ба араас нь дөрвөн эгнээ бүхий найман морьт цэргийн баг нь морьт цэргүүдийн армийн баримал бүрдүүлж байна.

2-р нүхний дөрвөн хэсэг нь харьцангуй бие даасан бөгөөд бие биентэйгээ нягт холбоотой тул цэргийн төрөл бүрийн албыг нэг массив болгон нэгтгэдэг.  2-р нүхнээс 1300 гаруй дайчин баримал, 89 сүйх тэрэг, 356 тэрэг, морь, 100 гаруй хонгор морины баримал олдох төлөвтэй байна.
 

3-р нүхний танилцуулга

3-р нүх нь 520 хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай, "гүдгэр", “凸” хэлбэртэй. Нэг сүйх тэрэг, дөрвөн морины баримал, 68 дайчин баримал олдсон байна. Нүхэн дэх вааран баримлуудыг эгнээ болгон байрлуулсан бөгөөд энэ нь Цинь армийн командлалын төв юм.

Чинь Ши Хуан хааны онгоны хүрэл морин тэрэг

Чинь Шихуаны онгоноос баруун тийш 20 метрийн зайд Чинь Шихуаны хүрэл тэрэг, морьдын баримлыг олсон бөгөөд 1980 онд хүрэл тэрэг, морины баримлын нүхийг хэсэгчлэн малтахад модон авсаас хоёр том хүрэл тэрэг, морины баримал олдсон байна. Үүнийг ухахдаа эвдэрсэн байсан бөгөөд сэргээн засварласны дараа анхны байдалд нь оруулжээ.

Хүрэл сүйх тэрэг, морины үндсэн бие нь хүрэл цутгамал, зарим хэсэг нь алт мөнгөн чимэглэлтэй. Хэсэг бүрийг тусад нь цутгаж, дараа нь оруулга цутгах, гагнуур хийх, холбох, тавлах, товчлуур хийх, зүү холболт зэрэг янз бүрийн механик холболтын процессуудыг олон эд ангиудыг нэг болгон угсарчээ. Бүх биеийг будсан, морь нь цагаан өнгөтэй, зурагт ашигласан пигментүүд нь цавуугаар холилдсон бүх эрдэс пигментүүд бөгөөд цавууны концентрац нь гурван хэмжээст зураас үүсгэдэг байна. Сүйх тэрэг, морь, баримлууд нь жинхэнэ сүйх тэрэг, жинхэнэ морь, жинхэнэ хүмүүсийн байдалтай бараг хагас хувь байдаг. Энэ нь бүрэн дуурайлган, нарийн нямбай хийгдсэн бөгөөд Чинь Шихуаны морин тэрэг  жолоодох хэв маягийг үнэхээр хуулбарласан юм.

Чинь гүрний үеийн металл боловсруулах технологи нь гайхалтай ололт амжилтыг бий болгосон нь Чинь Шихуан хааны онгоны  хүрэл тэрэг, морины баримлын хийцээс тодорхой харагдаж байна. Чинь Шихуан хааны онгоны хүрэл тэрэг, морины баримлын эд анги нь 3000 гаруй бөгөөд Чинь гүрний урчууд цутгах, гагнах, шигтгээ хийх, хавчуулах, амьд нугас холбох, товчлуур хийж холбох, босоо амны холболт зэрэг төрөл бүрийн арга техникийг чадварлаг ашигласнаас бүхэлд нь маш нэгдмэл байж, Ерөнхийдөө маш өндөр түвшинд хүрсэн. Тодруулбал №1, 2-р тэрэгний халхавч нь ердөө 0.1-0.4 см зузаантай, 1.12 ба 2.3 квадрат метр талбайтай бөгөөд Нэг дор шавар цутгах аргаар бүхэлд нь цутгасан байна. Одоо ч ийм том, нимгэн, жигд бөмбөлөг хэлбэртэй зэс цутгана гэдэг амаргүй юм
Одоогийн байдлаар хүрэл тэрэг, морины янз бүрийн гинж нь уян хатан хэвээр байгаа бөгөөд хаалга, цонхыг чөлөөтэй нээж, хааж, өргүүр, тэнцвэрт байдалд нөлөөлж, тээврийн хэрэгсэл зөөвөрлөхөд ашиглаж болно. Чинь Шихуан хааны онгон дахь хүрэл тэрэг, морьдыг эртний Хятадад "хүрлийн титэм" гэж нэрлэдэг байна.