Дэлгэр сайхан зун цагт байгалийн жамаар анх удаа долоон хун шувуу амжилттай үржсэнээр Улаансухай нууранд шинэ эрч хүч нэмсэн бол Улаанбух элсэнд хүмүүс заг мод тариад ажил ихтэй байлаа.

Ногоон байгууламж өргөжиж, экологийн халхавч улам бэхжиж байгаатай холбогдуулан Өвөр Монгол орон экологийг хөгжлийнхөө тэргүүлэх чиглэл болгон ажиллаж байна.

2023 оны 6-р сарын 5-наас 6-ны хооронд ХКН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ши Жиньпин Өвөр Монголын Баяннуур хотод айлчилж, цөлжилтөөс урьдчилан сэргийлэх, хянах цогц ажлыг бэхжүүлэх, "Гурван умард" /Умард, зүүн хойд, баруун хойд/ зэрэг гол экологийн төслүүдийн бүтээн байгуулалтыг дэмжих симпозиумыг даргалан хуралдуулж, бид зоригтойгоор үүрэг даалгавраа биелүүлж, бэрхшээлээс айхгүй, шинэ эрин үед Хятадын цөлжилттэй тэмцэх тэмцэлд шинэ гайхамшгийг бүтээж, эх орныхоо хойд хилийн ногоон байгууламжийг улам бат бөх болгож, үзэсгэлэнтэй Хятад улсыг байгуулахад илүү их амжилтанд хүрэх ёстой гэж онцолсон.

Чин сэтгэлийн итгэл найдвараар бид хүнд хариуцлага хүлээсэн юм. Сүүлийн гурван жилийн хугацаанд Өвөр Монголын 1 сая 183 мянган км² өргөн уудам нутагт экологийн орчныг сайжруулах томоохон ажил өрнөсөн байна. “14-р таван жил"-ийн төлөвлөгөө эхэлснээс хойш Өвөр Монгол 8.5 сая га талбай газар нутагт экологийн бүтээн байгуулалт хийж, 4.458667 сая га талбай элсийг хянах ажлыг гүйцэтгэж, Хятад улсдаа тэргүүлсэн. Мөн ойн бүрхэвчийн хэмжээ 21.98 хувьд хүрч, ургамлын бүрхэвчийн хэмжээ 45 хувиас дээш түвшинд тогтвортой хэвээр байгаа бөгөөд Хатан голын Өвөр Монголын хэсгийн усны чанар зургаан жил дараалан II зэрэглэлийн түвшинд байна.

Өвөр Монгол орон экологийн соёл иргэншлийн бүтээн байгуулалтыг нэн тэргүүнд тавьж, уул ус, гол мөрөн, ой мод, нуур цөөрөм, өвс ургамал, элсэн цөлийг системтэйгээр зохицуулж, эх орныхоо хойд хил дээр экологийн аюулгүй байдлын халхавчийг бат бөх байгуулж байна.

Баяннуур хотын Линьхэ дүүргийн төрийн өмчит Синьхуа ойн ферм нь ой мод ногоороод үзэсгэлэнтэй харагдана. Тус ойн ферм нь 60 гаруй жил цөлжилттэй тэмцэж, нутаг усандаа тохируулан ой мод тарих, шинжлэх ухаанчаар ойжуулах зарчмыг баримталж, ногоон байгууламжийг үргэлжлүүлэн дэмжиж, модны төрөл зүйлийн бүтцийг оновчтой болгож, экологийн байгууламжийг тасралтгүй бэхжүүлэв. "Ногоон бүсийн үйл ажиллагаа"-г гүнзгийрүүлэн хэрэгжүүлж, сайн дурын мод тарих ажилд нийт иргэдийг дайчлан оролцуулсан. Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд 3.25 сая шинэ суулгац тарьж, өвс модны хучилтыг 65 хувиас 88 хувьд хүргэж, ойр орчмын нуур, намгархаг газрын талбайг 33 га талбайгаас 46 га орчим талбай болгон өргөтгөсөн. Шар элс үргэлжилж, үржил шимгүй байсан газар одоо өтгөн ургамал бүхий баян бүрд болон хувирчээ.

Өвөр Монгол орон нь Бүх Хятадын цөлжилтийг хянах цогц ажлын 60 гаруй хувийг хариуцаж байгаа бөгөөд "Гурван умард" /Умард, зүүн хойд, баруун хойд/ бүс нутгийн цөлжилтийг хянах төслийн зургаа дахь үе шатны хүрээнд 6.5 сая гаруй га газрын ажлыг хариуцдаг.

Гурван төлөөлөх чанартай ажил хурдтай өрнөсөн юм.

Хатан голын "几” хэмээх хятад үсгийн хэлбэртэй хэсэгт Өвөр Монгол нь Хатан голын хоёр эрэг дагуу 620 км урт хамгаалалтын ой байгуулж, ойжуулалтын бүсийг бүрэн холбосон. Хөвчийн элсэнд ногоон бүс, шавар шороон урсгалын далан, фотоэлектрик элсний хяналтын бүс зэрэг хамгаалалтын шугамыг байгуулсан бөгөөд Муу Ус элсэн цөлийг засан сайжруулсан түвшин 80 хувьд хүрсэн байна.

Хорчин, Хулан шарга даага гэсэн хоёр томоохон элсэрхэг газрыг засах ажлын бүсэд 15 хошуу, шянийг дайчилж, элсний нүүдлийг тогтворжуулан, цөлөөр дайран өнгөрдөг 2700 км урт замыг шинээр барьж засаж, 373 мянга орчим га талбай газрын цөлжилтийг засан сайжруулсан байна.

Хашийн коридор-Такламакан цөлийн захын хамгаалалтын бүсэд Бадайн Жаран болон Тэнгэр элсэн цөлийг хамгаалахын тулд 336.8 километр урт ой модны ногооруулалтын бүс байгуулсан.

2025 онд гурван чухал төслийг хэрэгжүүлсэн: 5-р сард Улаан Бух элсэн цөлийн зүүн захын дагуух 200 км урт салхины хамгаалалтын бүсийг бүрэн байгуулсан, 7-р сард Алшаа аймгийн Бадайн Жаран, Улаан Бух, Тэнгэр элс гэсэн гурван томоохон цөлийн дагуух 1856 км өвс модны хамгаалалтын бүсийг бүрэн байгуулсан, 9-р сард Хөвчийн элсэн цөлийн хойд захын дагуух 420 км өвс модны хамгаалалтын бүсийг бүрэн байгуулсан байна.

“14-р таван жил"-ийн төлөвлөгөөний хугацаанд Өвөр Монголын өөртөө засах орон, аймаг, хот, хошуу шянь хэмээх гурван төвшинд сайн дурын мод тарих системийг бий болгож, Өвөр Монгол даяар сайн дурын мод тарих үйл ажиллагааг идэвхтэй явуулж, нийт 44.08 сая хүн оролцож, бараг 200 сая мод тарьсан. Өвөр Монголын ойжуулалтын хэмжээ өргөжин тэлж, Хятад улсын умард хэсэгт экологийн аюулгүй байдлын халхавч улам бүр бэхжиж байна.

Хатан голын "几” хэмээх хятад үсгийн хэлбэртэй хэсгийн оройд орших Улаансухай нууранд, "Экологийн нөхөн сэргээлт, хяналт ба менежмент, шинжлэх ухааны судалгааны чадавхийг нэмэгдүүлэх, нийгмийн оролцоо"-г багтаасан цогц засаглалын системийг бий болгож, намгархаг газрын усны чанар, амьдрах орчны чанарыг сайжруулав.

Өвөр Монгол цөлжилтийг хянах шинэлэг загваруудыг тасралтгүй судалж байгаа бөгөөд "фотоэлектрик + цөлжилтийг хянах" нь цөлжилтийг засах тод жишээ болж байна. Хөвчийн элсэн цөлийн хойд захад бараг 400 км урт, дунджаар 5 км өргөн, 100 сая киловатт шинэ эрчим хүчний суурилагдсан хүчин чадлыг багтаах чадвартай "фотоэлектрик хэрэм" хурдтай баригдаж байна. Энэхүү "фотоэлектрик хэрэм"-ийг 2030 онд дуусгахаар төлөвлөж байгаа байна.

Өнөөдөр Өвөр Монгол цөлжилтийн хяналтыг "тоо ба хурд"-аас "чанар ба үр ашиг" болгон өөрчлөхийг дэмжиж, урт хугацааны менежмент, засвар үйлчилгээний механизмыг сайжруулж, механикжсан цөлжилтийн хяналтыг 54 хувиар хангаж, суулгацын тэнцлийн түвшинг 98 хувиас дээш түвшинд хүргэсэн байна.

Өвөр Монгол орон "Мал  бэлчээрлүүлэхийг хориглосон ч мал аж ахуй эрхлэхийг хориглохгүй", "Орлогыг бууруулахгүйгээр малын тоог цөөрүүлэх" зарчмыг баримталж байна. 2025 онд ойролцоогоор 2 сая орчим га талбай доройтсон, цөлжсөн бэлчээрийг сэргээж, Өвөр Монголын тэжээлийн хангамжийн хүчин чадал 81 сая гаруй тоннд хүрч, мал бэлчээрлэлтийн улмаас байгалийн бэлчээрт учруулах дарамтыг үр дүнтэй бууруулав.

Өвөр Монгол орон ард түмэнд үзүүлэх экологийн ашиг тусыг чухал байранд тавьж, экологийн гоо үзэсгэлэнг ард түмнийг баяжуулах эдийн засгийн үнэ цэнэ болгон хувиргаж, ногоон хөгжлөөр дамжуулан аз жаргалын мэдрэмжийг хүртэх боломж олгож байна.

Экологийн хамгаалалт болон хүмүүсийн орлогыг нэмэгдүүлэхийг аль алиныг нь хослуулав. Өвөр Монгол орон ард түмэнд ашиг тус хүртээх экологийн зарчмыг баримталж, экологийн ногдол ашгийг олон нийтэд хуваарилдаг. 2024-2025 онуудад Өвөр Монгол "Гурван умард" /Умард, зүүн хойд, баруун хойд/ төслийг хэрэгжүүлэх явцад тусламжийн хөтөлбөрүүдийг эрчимтэй дэмжиж, нийт 186,700 тариачин, малчныг төслийн бүтээн байгуулалтад оролцуулж, хөдөлмөрийн хөлс 2.665 тэрбум юань тарааж, нэг хүнд ногдох жилийн дундаж орлогыг 14,000 юаниар нэмэгдүүлсэн.

Баяннуур хотын Үюань шянийн айл бүр хашаандаа жимсний мод тарих болжээ. Тэрээр Үюань шянийн ногоон байгууламж маш ихээр нэмэгдсэн. Лүн Синчан суурингийн Юүнсин тосгоны Жао Жианпин хашаандаа нэлээд олон жимсний мод тарьснаар жилд 6,000-7,000 юанийн орлого олдог. Түүнээс урам зориг авч, тосгоны 32 өрх хашаандаа нийт 3,000 гаруй лийрийн мод тарьсан. Үүний зэрэгцээ Үюань шянь ганц "тариалалт" гэсэн уламжлалт сэтгэлгээнээс салж, экологи, жимсний мод, аялал жуулчлалыг хамтад нь хөгжүүлж, хөдөө аж ахуйн аялал жуулчлалын шинэ хэлбэрийг бий болгож, олон тооны шинэ ажлын байр бий болгосон.

Экологийн бүтээгдэхүүний үнэ цэнийг бий болгох механизмыг хурдтай хэрэгжүүлж байна. Хянган аймгийн ойжуулалтаар дамжин нүүрстөрөгчийн давхар ислийг зайлуулах төсөл нь үндэсний нүүрстөрөгчийн зах зээлд амжилттай нэвтэрсэн, Өвөр Монгол хөрс, ус хамгаалах экологийн бүтээгдэхүүний үнийг нэмэгдүүлэх анхны гүйлгээнд амжилттай гарын үсэг зурсан. 2026 оны 5-р сард Өвөр Монгол "Умардын Ногоон Нүүрстөрөгч" нүүрстөрөгчийн шингээгч бүтээгдэхүүнийг шинэлэг байдлаар сурталчилсан. Тал нутгийн экологийн нөхөн төлбөрөөс эхлээд нүүрстөрөгчийн шингээгч бүтээгдэхүүний худалдаа хүртэл, цөлжилтийг хянах аж үйлдвэржилтээс эхлээд хөрс, ус хамгаалах зах зээл хүртэл "үзэсгэлэнт байдал" нь үнэ цэнэтэй “алт эрдэнэ” болон хувирч байна.

Дарга Ши Жиньпиний экологийн соёл иргэншлийн тухай үзэл санаагаар удирдуулсан Өвөр Монгол орон Ерөнхий нарийн бичгийн даргын чин сэтгэлийн зааврыг бодит үйлдэл болгон хувиргаж, эх орныхоо хойд хил дээр улам бүр бат бөх ногоон халхавчийг байгуулж байна.

Өвөр Монгол ирээдүйд бүр ч гайхамшигтай ногоон төлөвлөгөө боловсруулна. “15-р таван жил”-ийн төлөвлөгөөний төгсгөл гэхэд Өвөр Монголын цөлжилтийг засан сайжруулах хэмжээ 68.48 хувь, ойн бүрхэвч 22.24 хувь, тал нутгийн ургамлын бүрхэвч 45 хувиас дээш тогтвортой хэвээр байх бөгөөд экосистемийн нүүрстөрөгчийн хуримтлал 11 тэрбум тонноос давах болно.

Элсэн цөлийг ногоон бүрд болгон, түүхэнд шинэ хуудас бичиглэж байна.